Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Văn nghệ sỹ:

 

Họa sĩ – chiến sĩ tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ

Châu Giang | Thứ Năm, 01/05/2014 09:58 GMT +7
Cách đây vừa tròn 60 năm, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Hồ Chủ tịch, trực tiếp là Tổng tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp, quân và dân ta đã đập tan tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ của quân Pháp, với sự trợ giúp của đế quốc Mỹ.

Họa sĩ Tô Ngọc Vân qua nét vẽ Lê Lam
Đóng góp vào chiến thắng lịch sử chấn động địa cầu đó, ngoài những tướng lĩnh, cán bộ, chiến sĩ, các quân binh chủng quân đội như bộ binh, pháo binh, công binh, phòng không, thông tin, hậu cần, dân công hỏa tuyến, thanh niên xung phong,…còn có “binh chủng văn nghệ”. Những văn nghệ sĩ – chiến sĩ trực tiếp tham gia chiến dịch trên cương vị là cán bộ, chiến sĩ, họa sĩ, nhạc sĩ, ca sĩ trong các đại đoàn quân chủ lực, trong các đoàn văn hóa đi chiến dịch. Họ đã chiến đấu không chỉ bằng súng đạn, cuốc xẻng, mà còn chiến đấu bằng những vũ khí “đặc chủng” như cây bút sắt, bút chì, bút lông, màu nước, bột màu,…để làm nên những tác phẩm phục vụ trực tiếp các chiến sĩ ngoài mặt trận, góp phần nhỏ của mình vào chiến công chung của dân tộc. Nổi bật trong “binh chủng văn  nghệ” đó, là mỹ thuật, với đội ngũ khá đông đảo họa sỹ - chiến sỹ.
 
Mặt trận Điện Biên Phủ mở màn ngày 13/3/1954, nhưng trước thời điểm đó, từ tháng 8/1953, trường Mỹ thuật kháng chiến của nước Việt Nam mới tại chiến khu Việt Bắc đã phân công các học sinh năm thứ 3, khóa đầu tiên của Trường là các họa sĩ: Nguyễn Thế Vy, Lê Huy Hòa, Nguyễn Mạnh Lân vào quân đội để vừa phục vụ vừa tiếp tục rèn luyện sáng tác. Mỗi người được biên chế vào một tiểu đội trong cùng một đại đội của Trung đoàn Thủ đô đóng quân ở chân đèo Khế (Thái Nguyên). Tháng 12/1953, các anh cùng hành quân với bộ đội lên Tây Bắc, đi chiến dịch Trần Đình (tức chiến dịch Điện Biên Phủ).
 
Khi chiến dịch nổ ra, từ khắp nơi, các họa sĩ cũng lên đường hòa vào các đơn vị bộ đội, dân công hỏa tuyến hướng về Điện Biên Phủ. Hai họa sĩ Ngô Tôn Đệ, Trần Lưu Hậu đang trong đoàn công tác giảm tô ở Thái Nguyên được lệnh lên đường tham gia công tác tại Hội đồng cung cấp mặt trận tiền phương, phục vụ các  công việc hậu cần dọc đường ra mặt trận. Họa sĩ Lưu Công Nhân được cử đi công tác bên địch vận. Họa sĩ Ngọc Linh được cử về Sơn La cùng đoàn văn công Tây Bắc đi phục vụ chiến dịch. Họa sĩ Mai Văn Hiến ở Bộ Tư lệnh mặt trận; Nguyễn Bích ở báo Quân đội nhân dân tiền phương; Huy Toàn, Nguyễn Thụ ở Đại đoàn 312; Phạm Thanh Tâm ở Đại đoàn 351; Nguyễn Sáng đi cùng với Đại đoàn 308; Phạm Hảo làm việc với báo Vui sống đi theo Cục Quân y; Sĩ Tốt làm chiến sĩ đồ bản ở Đại đoàn 316; Lương Quý làm chiến sĩ ở Trung đoàn 77 huấn luyện tân binh chuyển đạn ra mặt trận; Trọng Kiệm, Lưu Công Nhân công tác ở Cục địch vận tham gia giải tù binh, làm phiên dịch; Văn Giáo, Đặng Đức đi theo dân công hỏa tuyến.
 
Không chỉ có các trò, các thầy giáo của Trường Mỹ thuật kháng chiến, như các họa sĩ Tô Ngọc Vân, Nguyễn Văn Ty, Nguyễn Sĩ Ngọc sau đợt cải cách ruộng đất, đầu tháng 4/1954 cũng được cử đi Điện Biên Phủ. Các thầy được đồng chí Tố Hữu viết giấy giới thiệu với Cục Tuyên huấn tiền phương. Hôm tiễn họa sĩ Tô Ngọc Vân lên đường, đồng chí Tố Hữu còn nói: “Không đi kỳ này thì không bao giờ có thể vẽ chiến tranh được nữa…Sau Điện Biên sẽ là hòa bình rồi…”. Nghe đồng chí nói vậy, họa sĩ Tô Ngọc Vân lòng đầy hào hứng, tin tưởng, đã đề nghị giao ước thi đua thực hiện tốt nhiệm vụ giữa người ra mặt trận với người ở lại nhà. Qua đây đủ thấy nhiệt tình đi vào cuộc sống sôi động không ngại gian khổ, hy sinh của người thầy giáo – họa sĩ Tô Ngọc Vân thật mạnh mẽ, cương quyết, lòng say mê lao động sáng tạo thật dồi dào mãnh liệt, tất cả để làm sao ghi lại được những hình ảnh một thời lịch sử của đất nước.
 
Nhớ lại những ngày hào hùng đó, họa sĩ, NSND Ngô Mạnh Lân viết: “Nhóm họa sĩ chúng tôi theo Trung đoàn Thủ đô đi chiến dịch lại có những nhiệm vụ khác nữa. Hành quân đêm đi, ngày nghỉ với bộ đội, truy kích địch, công tác ở Trạm quân y, tham gia viết tin, vẽ tranh ở Ban Tuyên huấn, Đại đoàn, theo bộ đội đi đánh cứ điểm, khi chiến thắng vào Mường Thanh lấy tài liệu, vẽ chân dung Bác, phục vụ ngày 19/5,…là công việc của một họa sĩ đi phục vụ trong quân đội. Chúng tôi tranh thủ vẽ ký họa, hoặc tốc ký phác họa, hào hứng ghi lại những cảnh sinh hoạt của bộ đội trong hành quân, lúc đào hào, làm đường, nằm hầm, khi chuẩn bị hành trang xuất kích, lúc nghỉ ngơi, lăn quay ra ngủ, lúc tắm giặt ngoài suối, khi nhận thư hậu phương, lúc học tập nâng cao quyết tâm chiến đấu”.
 
Có thể nói chiến dịch Điện Biên Phủ đã hình thành một đội quân họa sĩ  có mặt trên khắp các tuyến phục vụ chiến dịch. Thực tế đi chiến dịch là chất liệu ngồn ngộn để các họa sĩ sáng tạo nên các tác phẩm phục vụ chiến dịch. Đề tài sáng tác thật đa dạng, vì thế các tác phẩm hội họa cũng vô cùng phong phú. Mảng đề tài chính, được các họa sĩ tập trung phản ánh nhiều nhất là phản ánh cuộc sống đi chiến dịch, chiến đấu của bộ đội, ca ngợi tình yêu quê hương đất nước, tinh thần quyết tâm đánh thắng Điện Biên Phủ. Các họa sĩ Phạm Thanh Tâm, Huy Toàn vẽ tranh minh họa trên báo của Đại đoàn 351, 312. Họa sĩ Nguyễn Bích vẽ tranh trên báo Quân đội nhân dân xuất bản tại mặt trận. Các bức tranh minh họa trên báo đã được chiến sĩ ta cắt dán trên các hầm pháo, hầm trú ẩn. Các họa sĩ: Lưu Công Nhân, Đào Đức vẽ về dân công, bộ đội; Ngô Tôn Đệ vẽ về chiến sĩ lái xe phá bom nổ chậm, tiếp tế lương thực; Ngô Minh Cầu vẽ về xây dựng cầu đường; Nguyễn Trọng Kiệm vẽ về Đoan Hùng; Ngô Mạnh Lân vẽ về sinh hoạt bộ đội ở Điện Biên; Nguyễn Sáng  có tác phẩm “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ”….Cũng tại mặt trận, các họa sĩ đã ghi chép được nhiều ký họa bằng bút sắt, thuốc nước, vẽ tranh bằng bột màu, tranh cổ động được khắc gỗ và in kịp thời gửi đến chiến sĩ, như: Nêu cao quyết tâm đánh chắc, tiến chắc tiêu diệt toàn bộ quân địch ở Điện Biên Phủ, quyết tâm liên tục chiến đấu, vượt mọi khó khăn gian khổ để tiêu diệt toàn bộ quân địch ở Điện Biên Phủ  vào dịp ta vừa kết thúc đợt hai tấn công Điện Biên Phủ tiêu diệt 5.000 quân địch và hạ 50 máy bay, phá hủy 7 kho đạn, 5 xe tăng. Nhiều tác phẩm của họ đã được trưng bày ngay tại mặt trận phục vụ cho cán bộ, chiến sĩ, dân công hỏa tuyến và nhân dân trong vùng. Những tác phẩm được các họa sĩ trẻ hoàn thành sau ngày chiến thắng có các cảnh sinh hoạt của bộ đội đi chiến dịch Điện Biên Phủ của Ngô Mạnh Lân, cảnh chiến thắng ở Điện Biên Phủ của Lê Huy Hòa, cảnh về các chiến sĩ cơ giới, chiến sĩ phá bom nổ chậm của Ngô Tôn Đệ, các ký họa tài liệu của Nguyễn Thế Vy, Lưu Công Nhân, Trần Lưu Hậu,…các tác  phẩm đó được trưng bày tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1954 tại Hà Nội mới giải phóng).
 
Bên cạnh mảng đề tài chủ đạo trên, nhiều họa sĩ vẽ tranh địch vận, truyền đơn bướm để tung vào các vị trí của địch. Họa sĩ Phạm Hảo vẽ tranh tuyên truyền phòng dịch phục vụ bộ đội và gửi vào các đồn địch. Đặc biệt, sau khi ta nổ súng tiêu  diệt cứ điểm Him Lam và cứ điểm Độc Lập, ngày 16/3/1954, họa sĩ Mai Văn Hiến được giao nhiệm vụ vẽ bức tranh lớn để kêu gọi quân địch ở cứ điểm Bản Kéo đầu hàng. Trong điều kiện ở mặt trận không có nguyên vật liệu để vẽ, họa sĩ đã phải đi tìm xưởng in để xin được giấy báo cỡ bằng nửa tờ báo quân đội, hòa trộn sơn cặn của nhà in cùng dầu hỏa để làm nguyên liệu vẽ. Các tờ giấy đã được dán nối với nhau bằng cơm nếp nghiền, trải trên mặt đất phẳng do bộ đội làm giúp, phải dùng tre và phên để làm chỗ cho họa sĩ ngồi vẽ, bút vẽ được làm từ cọng chuối. Trong một ngày, bức tranh lớn đã hoàn thành với diện tích tới 20m2 (4m x 5m). Bức tranh vẽ hình người phụ nữ đang ôm con nhỏ và có dòng chữ kêu gọi binh lính địch bỏ vũ khí trở về với gia đình. Bức tranh này đã được  các chiến sĩ quân báo mặt trận đưa vào sát đồn Bản Kéo và dựng lên trước lúc bình minh. Để làm việc này, ngay từ tối hôm  trước, các chiến sĩ quân báo phải dựng sẵn các cây tre làm giàn giáo. Bức tranh đã góp phần cùng với bộ đội vây lấn ép cả một tiểu đoàn ngụy quân người Thái và binh lính Pháp ra đầu hàng. Họa sĩ Huy Toàn cũng vẽ ở trong hầm một bức tranh địch vận trên vải dù trắng có diện tích 2m2 cũng được dựng ở đồn Bản Kéo kêu gọi địch đầu hàng nhưng đã bị bọn chúng bắn tan nát.
 
Thi đua với các đồng nghiệp ở ngoài tiền tuyến, nhiều họa sĩ ở hậu phương như Trần Văn Cẩn, Trần Đình Thọ, Huỳnh Văn Thuận … cũng tham gia sáng tác phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ.
 
Cùng bộ đội, dân công, thanh niên tham gia chiến dịch, đội ngũ họa sĩ – chiến sỹ đã có nhiều tổn thất, hy sinh ngay trước ngày chiến thắng. Một trong những số đó là họa sĩ Tô Ngọc Vân. Ông đã hy sinh ngay chân đèo Lũng Lô khi chiến dịch Điện Biên Phủ vừa kết thúc. Trong những ngày tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ, họa sĩ Tô Ngọc Vân đã có nhiều ký họa phản ánh trung thực cuộc sống của bộ đội, dân công; trong đó có những tác phẩm nổi tiếng, như: “Hành quân qua suối” (chì, 36x51cm); “Đèo Lũng Lô” (mầu nước, 50x38cm), “Trên đường Điện Biên”, “Hành quân qua suối”, “Đường mới mở”,……được tặng Giải thưởng Mỹ thuật toàn quốc năm 1954. Nhớ về người thầy của mình, họa sĩ Ngô Mạnh Lân viết: “Xem những ký họa thầy Vân vẽ trong những ngày cuối trên đường đi chiến dịch mới thấy cái nhìn tạo hình bao quát của họa sĩ trước những khung cảnh tưởng như bình thường, nhưng sao nó hào hùng và vĩ đại làm vậy. Bức “Trên đường Điện Biên” hay “Đèo Lũng lô”, “Hành quân qua suối”, “Đường mới mở”,…được ghi lại như những bố cục tranh hoàn chỉnh, bức hình thâu tóm quang cảnh hùng vĩ và nên thơ của rừng núi Tây Bắc cùng hàng đoàn bộ đội, dân công tấp nập tiến ra mặt trận như đi trẩy hội. Người thì đeo ba lô, súng ống, người mang vác trên vai, người khiêng, người gồng gánh, người chống gậy lội suối,…ai nấy đều trong tư thế gấp gáp, vững vàng cùng cả đoàn đi qua con suối với những tảng đá to nhỏ, dưới tán cây đại thụ được diễn tả chăm chút từ cành lá đến bộ rễ ngoằn ngoèo bám sâu vào lòng đất, dưới những triền núi nhấp nhô còn phủ sương phía xa xa. Hình nét ở đây như rung lên qua những đường chì đầy cảm xúc, trân trọng, toát lên vẻ lạc quan và quyết tâm của quân dân ta. Ở cảnh bộ đội hành quân qua đường mới mở lại có bút pháp mạnh mẽ, dồn dập từ những nét chì đậm, dứt khoát, chồng chéo lên nhau, tạo một không khí khẩn trương, rộn ràng. Có bức lại là những nét bút nhanh nhẹn, hối hả của đoàn người đạp trên cỏ trên lá rậm rạp tiến về phía trước…Những tác phẩm đó bộc lộ cái tình, cái hồn của người họa sĩ hòa vào hơi thở của cuộc sống sôi động hướng ra mặt trận. Điểm nổi bật ở tranh ký họa của thầy Vân là, với con mắt tinh tường, khám phá những hình nét gợi cảm, những dáng điệu sinh động dưới một tổng thể cảnh sắc vừa hùng tráng bao la, vừa thi vị ấm áp. Chính vì thế mà bộ ký họa về chiến dịch Điện Biên Phủ, cũng như bộ ký họa vẽ bà con nông dân đấu tranh trong cải cách ruộng đất của thầy đã đoạt Giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1954” (Văn học nghệ thuật với Điện Biên Phủ, Nxb Quân đội nhân dân, 2005, tr 204-205).
 
Chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra trong 56 ngày đêm, nhưng đó là những ngày để thử thách lòng yêu nước, tinh thần chịu đựng gian khổ, hy sinh và trí sáng tạo của các họa sĩ. Bám sát cuộc sống, chiến đấu và nhiều mất mát hy sinh của chiến sĩ Điện Biên, các họa sĩ đã có những tác phẩm phản ánh trực tiếp cuộc sống chiến đấu của chiến sĩ phục vụ (dân công hỏa tuyến) hoặc trực tiếp chiến đấu trên mặt trận Điện Biên: đào công sự, công đồn,…Nếu nói như ngôn ngữ ngày nay, thì đó là các sáng tác cổ động. Sự thực, các sáng tác đó đã là nguồn cổ vũ hết sức to lớn với đồng bào các dân tộc Điện Biên và các chiến sĩ chiến đấu trên trận địa, có vai trò quan trọng trong nỗi sẻ chia những gian khổ khó khăn, giúp đồng bào, chiến sĩ ta vượt qua mọi gian nan thử thách, làm nên một chiến thắng Điện Biên chấn động địa cầu. Cũng bằng tác phẩm của mình, các họa sĩ đã tấn công trực diện vào tâm tư tình cảm của binh sĩ địch (làm nhiệm vụ binh vận). Nhìn tổng quát, các tác phẩm hội họa của các họa sĩ Việt Nam tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ mang tính chiến đấu, tính cách mạng cao, tính nhân văn sâu sắc. Trận chiến Điện Biên Phủ là một hiện thực vĩ đại, đã đẻ ra / có được những tác phẩm văn học, nghệ thuật vĩ đại. Vinh quang thay những họa sĩ lớp họa sĩ khóa kháng chiến – những họa sĩ tài năng, yêu nghề, yêu nước, đã dùng / lấy nghệ thuật của mình phục vụ cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, đã dấn thân vào một giai đoạn lịch sử vẻ vang của dân tộc, góp phần làm nên Đài hoa chiến thắng Điện Biên Phủ./.
 

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}