Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Bài Viết:

 

Họa sỹ Quách Phong và bức tranh sơn mài "Sài gòn giải phóng"

Thứ Ba, 16/06/2015 16:03 GMT +7
ThS. Trần Thị Quỳnh Như
 
Ấn tượng về họa sĩ Quách Phong (Quách Văn Phong hay Nguyễn Anh Việt) là một người khiêm nhường, giản dị với những bức tranh sơn mài có bút pháp mạnh mẽ thể hiện đề tài "Chiến tranh cách mạng", trong đó tác phẩm "Sài Gòn giải phóng" là một điểm nhấn trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam khiến người ta nhớ đến vào dịp 30/4, kỷ niệm ngày chiến thắng giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.
 

Sinh ra trong một gia đình kháng chiến có truyền thống cách mạng ở tỉnh Vĩnh Long , gia đình đã cho ông theo học ở Trường Mỹ thuật Gia Định, ba và em ông tập kết ra Bắc, ông ở lại lo việc cho gia đình, tham gia đấu tranh trong phong trào sinh viên vẽ truyền đơn. 1955 ông được đưa ra Bắc  học khóa 2 hệ trung cấp của Trường Mỹ thuật Việt Nam (42 Yết Kiêu- Hà Nội) sau được tuyển thẳng lên hệ cao đẳng. Học đến năm thứ 3 (tình hình cách mạng nước ta đến hồi ác liệt), 1963 khi 25 tuổi, Quách Phong xung phong nhập ngũ vượt Trường Sơn trở về quê hương chiến đấu.
 
Được tổ chức phân công về Quân khu 6, lấy bí danh là Nguyễn Anh Việt với nghĩa là Việt Nam anh hùng, họa sĩ Quách Phong sống, làm việc, chiến đấu cùng các chiến sĩ, đồng bào. Cuộc sống thật gian khổ, phải chia thời gian vừa đi gùi sắn, tránh bom, cầm bút vẽ. Trong Hồi ký "Thời kháng chiến đi về 1963-1971" họa sĩ có kể: "Vùng Bác Ái toàn đồi núi, địch dùng pháo phá mình, gạo không có để ăn chỉ có bắp, mít, muối ớt, bà con trồng bắp nuôi cán bộ còn mình chỉ ăn mít luộc… Có thể nói vùng này lúc bấy giờ chưa có dân, không có nguồn tiếp tế. Kể cả từ Nam Bộ ra và miền Bắc vào do đó cực kỳ gian khổ, thiếu thốn đủ mọi thứ từ lương thực, thuốc men, áo quần, chưa nói đến súng đạn. Dân địa phương thì địch dồn hết vào các  ấp chiến lược, dinh điền, đồn điền. Mỗi ấp chiến lược dinh điền, đồn điền là thành lũy khá kiên cố. Đánh phá một ấp chiến lược như đánh một đồn địch mà còn khó hơn. Các cơ quan đơn vị của khu bám trụ địa bàn để sống và tồn tại được đã là thắng lợi. Các công việc chuyên môn coi như thứ yếu, do đó muốn vẽ, làm báo v.v.. thì phải xong công việc bố phòng trước. Đến giáp Tết thì công việc cải tiến tờ báo "Quyết Thắng" của Quân khu in rô nê ô có bìa in khắc gỗ 4 màu và phụ trang là chân dung Hồ Chủ tịch khổ A4, 3 màu in bằng gỗ lăn tay, hoàn thành với 500 số để cơ quan treo và gởi xuống địa phương. Đấy là sản phẩm có vẻ hiện đại đầu tiên của Khu, có màu sắc rực rỡ giữa núi rừng nhất là trong hoàn cảnh cơm ăn bằng củ mì (sắn), sắc lá sấy khô, chan canh bằng  lá lau hoặc lá mì tạo chất sền sệt…". Lăn lộn, chiến đấu ở chiến trường 10 năm, họa sĩ Quách Phong còn bị thương nặng khi tham gia chiến dịch Mậu Thân 1968 ở vùng Phước Long, Sông Bé; được gần đồng đội, đồng bào, sống trong sự đùm bọc, thương yêu cùng sự kính trọng của nhân dân đối với chiến sĩ giải phóng. Cùng đồng bào sẻ chia từng nắm cơm, hạt muối, họa sĩ càng thấu hiểu tấm lòng của nhân dân, hiểu được thế trận của chiến tranh nhân dân, của những chiến sĩ cách mạng từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu. Họa sĩ Quách Phong cùng với đồng đội tham gia chiến đấu, cống hiến tài năng, khả năng hội họa của mình vào sự nghiệp giải phóng đất nước, mang trong mình lý tưởng thời đại, ông vẫn nói ông ảnh hưởng tấm gương của Paghen Coocsaghin trong "Thép đã tôi thế đấy" trong văn học của nước Nga Xô Viết.
 
Thời kỳ này các sáng tác của họa sĩ chủ yếu là ký họa, tranh cổ động phục vụ chiến đấu. Ông đi khắp các chiến trường, bên cạnh ba lô, cây súng còn bút, giấy, màu, có điều kiện là ông vẽ trực tiếp về chiến sĩ, đồng bào trong sản xuất, chiến đấu, vẽ những tấm gương điển hình tiên tiến, những người cuộc đời hiến dâng cho cách mạng, người còn, người mất. Họa sĩ Lê Lam đã từng gặp họa sĩ Quách Phong trên chiến khu, ông rất khâm phục: "Hai anh em đi vẽ, đi tắm ở thượng nguồn sông Vàm Cỏ, thấy Quách Phong gày quá, mắt trũng sâu, đến bữa chỉ ăn có sắn, thấy thương quá. Quách Phong là họa sĩ được đào tạo ở miền Bắc về chiến đấu ở chiến trường Đông Nam Bộ, xem các ký họa tôi rất khâm phục vì chiến trường ác liệt vẽ rất khó, lúc cầm bút, lúc gùi sắn, tránh bom… Quách Phong khổ như thế, bà con khổ như thế…" (Trích phim Họa sỹ Quách Phong - Ký ức một thời). Họa sĩ đã vẽ hàng nghìn bức ký họa, ông tổ chức nhiều triển lãm lưu động, bày tranh tại trận cho bà con, chiến sĩ xem. Các tác phẩm của ông có tác động rất lớn động viên tinh thần chiến đấu, có chiến sĩ xung trận nhìn thấy Quách Phong đang ký họa, như một tác động tinh thần mạnh mẽ, truyền cho người chiến sĩ sức mạnh tiến công. Sau này ký họa của họa sỹ đã trở thành một bộ sưu tập lịch sử bằng hình vẽ, ghi lại sinh động cuộc chiến đấu anh dũng của nhân dân, chiến sĩ ở khu 6, 10 chiến khu Bác Ái, chiến trường Đông Nam Bộ. Năm 1973, khi những bức vẽ này được mời bày tại Đông Âu, những người Đức, Liên Xô, Trung Quốc, Triều Tiên, Cu Ba, Ấn Độ, Paletxin khi xem đánh giá: "Các bạn làm được việc vẽ tại chiến trường là điều khó dân tộc nào có thể làm được, trực tiếp vẽ rồi triển lãm cho nhân dân, chiến sĩ xem, điều này tác động tới thắng lợi của cuộc chiến đấu… Những tác phẩm đóng góp cho cuộc Kháng chiến chống Mỹ là những tác phẩm có giá trị… (Phát biểu của họa sỹ Lê Lam trong phim Họa sỹ Quách Phong - Tranh sơn mài - Hãng phim thành phố Hồ Chí Minh). Và rồi chính những bức ký họa đã trở thành tư liệu để ông làm những tác phẩm lớn sau này.
 
Năm 1973 Nguyễn Anh Việt từ chiến trường ra Hà Nội hoàn thành nốt chương trình Cao đẳng Mỹ thuật tại trường cũ. Một cơ duyên đã dẫn họa sỹ đến với sơn mài, chất liệu truyền thống dân tộc. Họa sĩ nhận thấy cách vẽ sơn dầu của sinh viên mỹ thuật bầy giờ ảnh hưởng chủ nghĩa lãng mạn, ấn tượng Pháp (như Ma nê, Rơ noa…) sau là Cu dơ nhet xốp (họa sỹ Nga), có hơi hướng Châu Âu. Quách Phong thấy sơn mài rất Việt Nam; bảng màu sơn mài độc đáo, lộng lẫy, phù hợp thể hiện tác phẩm hoành tráng; chất liệu bền chắc, phù hợp với khí hậu ẩm của nước ta. Họa sỹ Nguyễn Văn Tâm (trước là bạn đồng học nay là thày) chỉ cho Quách Phong vẽ tranh sơn mài, bài tốt nghiệp sơn khắc "Hành quân qua làng" (sau nhà trường lấy tặng đoàn đại biểu Ấn Độ đến thăm trường, bức "Giã gạo Sóc Bom Bo" (sơn mài) được tặng cho Đoàn Tổ chức giải phóng Paletxtin. Sau khi tốt nghiệp, 1974, ông được cử đi nghiên cứu sinh ở Bungari, khi Bộ Đại học mời ông lên nhận hộ chiếu thì nghe tin quân ta đánh tới Đà Nẵng, những trận mở đầu của chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, Quách Phong bỏ cơ hội học. Sau Đại học trở về miền Nam để dự trận đánh cuối cùng, dự vào chiến thắng lịch sử mà ông vẫn nói vui là cho trọn vẹn bộ sưu tập của chiến tranh (ông đã trải qua cuộc chiến đấu chống chiến tranh đặc biệt/cục bộ/phá hoại/biên giới của kẻ thù), bạn bè trong Chi bộ tiếng Anh khuyên ông nên đi học để nâng cao trình độ nhưng Quách Phong nói: Học có thể để sau còn lịch sử thì không bao giờ lặp lại. Chính vì vậy ông đã được tham gia, chứng kiến trận 30/4 lịch sử, giây phút Sài Gòn giải phóng, để sáng tác thành công tác phẩm "Nắng tháng năm" (bột màu), vẽ ngay đêm 30-4-1975 hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, "Sài Gòn giải phóng" (Sơn mài) trưng bày tại Bảo tàng Lực lượng vũ trang miền Đông - Quân khu 7.
 
Phải nói đến những năm 80, thế kỷ XX khi tài năng ở độ chín, họa sĩ Quách Phong khẳng định phong cách của mình trong chất liệu sơn mài, tư tưởng chủ đạo xuyên suốt lịch sử sáng tác của ông là đề tài chiến tranh cách mạng. Hơn 10 năm đi ký họa khắp các chiến trường là vốn tư liệu quý cho họa sĩ sáng tác, những tác phẩm hội họa hoành tráng sau này: "Xuống đường Mậu Thân 1968", (Sơn mài, 1973, 60x120cm), "Sài Gòn giải phóng" (Sơn mài, 1975-1982, 120x240cm), "Mùa gặt mới ở Củ Chi" (Sơn mài, 1985, 120x240cm), "Tiến về Sài Gòn" (Sơn mài, 1985, 80x160cm), "Trận đánh Phước Long" (Sơn mài 1997, 60x480cm), "Cuộc đối đầu lịch sử" (Về Hà Nội 12 ngày đêm Điện Biên Phủ trên không, sơn mài, 120x240cm), "Vạn dặm Trường Sơn" (Sơn mài, 2014, 160x240cm), "Hành quân qua Tây Nguyên" (Sơn mài, 2014, 120x180cm) v.v… hiện phần lớn các tác phẩm được lưu giữ tại các Bảo tàng lớn ở Việt Nam (ông còn là tác giả phù điêu "Chiến thắng Tua Hai", tượng đài "Dũng sĩ núi Bà Đen" cao 6,5m, bệ 4m đặt tại Tây Ninh.
 
Có thể nói những bức tranh sơn mài lịch sử của Quách Phong đã tái hiện sinh động cuộc chiến đấu của quân, dân miền Nam trong công cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất Tổ quốc, các bức tranh được dựng lên từ các ký họa mà họa sĩ đã ghi chép kỳ công trực tiếp tại chiến trường. Có thể coi bức "Nắng Tháng năm" là bức ký họa cuối cùng trong tập ký họa về chiến trường của Quách Phong. Họa sĩ đã đúng khi ông không chọn con đường đi học nước ngoài mà trở về tham gia chiến đấu giải phóng quê hương, để được chứng kiến, được vẽ giây phút lịch sử ấy thành tác phẩm để đời, khi bộ đội tiến về giải phóng Sài gòn vào ngày 30/4/1975, kết thúc ngày cuối của tháng 4, tác giả chọn thời điểm vào tháng năm là ngày hôm sau, ngày mai tươi sáng khi thành phố hoàn toàn giải phóng và tháng năm là tháng kỷ niệm ngày sinh nhật Bác Hồ. Trung tâm bức tranh là các chiến sĩ trang phục màu xanh ngồi trên xe tăng bên tháp pháo, xung quanh, rợp trời là những lá cờ đỏ sao vàng, cờ nửa xanh, nửa đỏ, giữa có ngôi sao vàng tung bay tạo không khí rộn rã, tưng bừng, xốn xang. Những tà áo dài trắng của các nữ sinh (một hình ảnh rất đặc trưng của Sài gòn) tung bay ngời sáng, mấy nữ du kích, tự vệ đội mũ tai bèo nét mặt hồ hởi. Ánh sáng như nhảy múa được họa sĩ thể hiện qua các đường chạy của mảng sáng tối tạo cảm giác về niềm vui náo nức của ngày giải phóng. Cũng chủ đề này Quách Phong đã tìm tòi một bố cục công phu hơn để vẽ bức sơn mài "Sài Gòn giải phóng" mà 7 năm sau ông mới hoàn thành. Tranh sơn mài tạo hình là sáng tạo có tính lịch sử của họa sĩ Việt Nam. Bức tranh "Sài gòn giải phóng" với chất sơn then, sơn cánh gián, màu son, vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai v.v.. đã tạo cho chất liệu khi làm tranh thật huyền bí, lộng lẫy. Các màu được chồng lên nhau, thếp bạc, vàng, gắn vỏ trai, vỏ trứng… rồi mài tạo cho bức tranh hiệu quả thị giác. Trung tâm bức tranh là cảnh gặp gỡ giữa người dân và chiến sĩ giải phóng, sự thân mật, vồ vập cho ta cảm giác có thể là gia đình người lính gặp lại con em sau bao ngày xa cách. Phía bên trái là cô nữ sinh đi xe đạp tay giơ cao như vẫy chào, cậu thiếu niên cầm chùm bóng; bên  phải bức tranh là 2 cô gái mặc áo dài hoa quay mặt vào nhau, xen giữa là gương mặt nữ chiến sĩ giải phóng. Hai em bé tay cầm vòng nhảy múa. Phía đằng sau các chiến sĩ ngồi trên xe tăng giơ tay chào đón. Góc phải bức tranh trên ô tô tải, bộ đội cúi người đưa tay về phía những người dân chào đón đoàn quân chiến thắng, cờ đỏ tung bay trên tháp pháo, khắp phố phường, phía trên là hình ảnh Bác Hồ như ẩn hiện…. Khác với bức "Nắng tháng năm" thể hiện niềm vui háo hức, bừng lên thì ở "Sài Gòn giải phóng" lại có độ trầm sâu (có thể do hiệu quả chất liệu). Họa sĩ thể hiện góc nhìn ở nhiều điểm khác nhau tạo sự mở cho bố cục, làm bức tranh vừa hiện thực vừa khái quát. Hình ảnh người dân đan xen với các chiến sĩ tạo sự quấn quít của tình quân dân. Bức tranh đã được Nhà xuất bản Văn hóa in 50.000 bức để tuyên truyền trong dịp kỷ niệm 10 năm giải phóng thành phố 30/4/1975-30/4/1985.
 
Sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc, họa sĩ Quách Phong tham gia công tác là Phó Tổng thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam, Tổng thư ký Hội Mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh, tham gia Hội đồng giám khảo của Hội, của nhiều cuộc triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc (5 năm 1 lần), cuộc thi và triển lãm Mỹ thuật ASEAN do Bộ văn hóa tổ chức. Bức tranh "Sài Gòn giải phóng" cùng với "Mùa gặt mới ở Củ Chi", "xuống đường Mậu Thân 1968" đã là tác phẩm để họa sĩ Quách Văn Phong được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007".
 
Khiêm nhường và kiên định, họa sĩ Quách Phong xác định lý tưởng thẩm mỹ của mình là phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân, các tác phẩm của ông là sự lao động cần cù bền bỉ của một chiến sĩ, họa sĩ đã góp lao động, xương máu cho sự nghiệp cách mạng, là một chiến sĩ văn hóa góp phần cho sự nghiệp giải phóng quê hương. 40 năm qua, tác phẩm sơn mài "Sài Gòn giải phóng" là một điểm nhấn, là sự đóng góp của Hội họa đối với lịch sử.

Ghi chú (do họa sỹ Quách Phong cung cấp):
- Khu 6 gồm các tỉnh: Ninh Thuận, Bình Thuận, Tuyên Đức (Đà Lạt), Lâm Đồng.
- Khu 10 gồm các tỉnh: Phước Long, Bình Long, Quảng Đức (Đắk Nông bây giờ)
- Họa sĩ Quách Phong đã từng chiến đấu: 1963 - 1965 tại Phước Long; 1966: Tại Bác Ái - Ninh Thuận; 1967, 1968, 1969: tại Phước Long; 1969-1971: Tại biên giới Campuchia (từ Tây Ninh căn cứ R đến Phước Long)
Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}