Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Phi vật thể:

 

Hội phết trên đất tổ . . . vui ra phết

Hoàng Paris7 | Thứ Sáu, 31/01/2014 03:56 GMT +7
Đánh phết là trò chơi truyền thống mang tính cộng đồng cao, diễn ra trong các hội làng trên vùng đất Tổ Phú Thọ, mỗi khi Tết đến, xuân về.

Phết là tên gọi một quả cầu (quả phết), tròn to như quả bưởi, làm bằng gỗ (thường là gỗ xoan, gỗ lim), gốc tre già, hoặc làm bằng da ngoài sơn son, trong nhồi bông. Trò đánh phết, không đánh trực tiếp bằng tay, hay đá bằng chân, đánh bằng đầu, mà bằng một cái gậy bằng tre dài. Chiếc gậy đánh phết có phần gốc vát cong bẹt như hình chiếc thìa, khá giống hình chiếc gậy đánh khúc côn cầu ở một số nước phương Tây.



Các quả phết sơn đỏ được đặt trên bàn thờ trong Hội phết Hiền Quan, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ

Trò đánh phết diễn ra trên một bãi /sân đất bằng phẳng, giữa sân/b•i chơi đào một cái hố, chia sân/bãi làm hai phần, ở phía cuối mỗi phần sân, đào một cái hố đủ cho quả phết chui lọt. Các hố này gọi là “lồ” hay “lò doanh”. Người tham gia chơi đánh phết chia làm 2 phe. Mỗi đấu thủ cầm một chiếc gậy phết. Chủ tế thả quả phết xuống hố ở giữa sân. Các phe đấu dùng gậy phết móc phết lên rồi chơi. Đội nào dùng gậy đưa được quả phết vào lò doanh của đối phương là thắng cuộc. Cũng có thể chơi theo cách chủ tế đứng giữa sân, tung quả phết lên, các đối thủ múa gậy đón đánh làm sao trúng vào quả phết, để quả phết bật sang thành “bên kia” là được. Ngoài chạy bộ đánh phết, cũng có thể cưỡi ngựa đánh phết nữa.

Chơi phết có thể chơi theo 3 thể thức chính sau đây:

- Các bên đấu cố giành quả phết về bên mình, đưa vào một cái hố. Bên nào đưa phết xuống hố trước là thắng. Đây là hình thức phổ biến trong hội phết ở nhiều làng xã.

- Mỗi bên đấu tìm cách đưa phết vào hố đối phương, là thắng.

- Sau cùng là hình thức đưa phết vào một điểm quy định, phe nào đến trước là phe ấy thắng.

Là một trò chơi tập thể, diễn ra trong hội làng, luôn thu hút đông người và có tính thắng, thua nên hội phết bao giờ cũng diễn ra rất hào hùng, sôi nổi. Từ đó, đã làm ra đời câu thành ngữ quen thuộc trong dân gian “Vui ra phết”.



Màn cướp phết diễn ra vô cùng sôi động. Ảnh: Internet

Tương truyền, trò đánh phết xuất hiện từ thời Ha Bà Trưng, do bà Thiều Hoa - một nữ tướng của Hai Bà Trưng sáng tạo nên để rèn luyện sức khỏe cho binh sĩ của mình. Song, cũng có ý kiến cho rằng, trò đánh phết là  trò chơi nghi lễ cầu mùa chống hạn, là tín ngưỡng cầu mong mùa màng bội thu. Sở dĩ như vậy, bởi người ta cho rằng, quả cầu là biểu tượng của củ cây, việc đưa quả cầu xuống lỗ/đất chính là nghi lễ trồng củ, gieo hạt. Tương tự như vậy, có ý kiến cho rằng đó là nghi thức của tín ngưỡng thờ mặt trời. Bởi, quả cầu/phết/lốc trong trò đánh phết chính là hình tượng mặt Trời. Việc đưa / đánh quả phết hình cầu (như mặt trời) từ bên sân/bãi nọ sang sân/bãi kia chính là sự chuyển động, đường đi của mặt Trời. Vì tính thiêng như vậy, nên ở nhiều nơi quả cầu / quả phết /  quả lốc thường được giữ gìn cẩn thận, trân trọng để trên bàn thờ trong đình làng. Từ trò chơi vui khỏe trong hội làng, dần dần, trò chơi đánh phết trở thành một tiết mục không thể thiếu được trong các trò diễn nghi lễ của triều đình của các triều đại Lý, Trần. Trong các ngày hội lớn, triều đình tổ chức đánh phết, múa khiên, cùng với nhiều trò thể thao quốc phòng khác. Sử cũ chép rằng, năm 1069, sau khi chiến thắng quân Chiêm Thành trở về, ở đại yến mừng công, vua Lý Thánh Tông thân hành múa khiên, đánh phết trước bệ rồng.

Trên đất Tổ Phú Thọ, từ xưa đã hình thành một số làng có hội phết to, sôi động, cuốn hút, tiêu biểu là một số hội sau:

Hội phết làng Hiền quan

Hiền Quan là một vùng đất cổ, thuộc huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ. Hội phết của làng tổ chức vào ngày 13 tháng Giêng. Đây là lễ hội thu hút được sự ngưỡng mộ không chỉ của dân địa phương mà cả khách thập phương đều kéo về tụ hội. Lễ hội của làng Hiền Quan được truyền tụng qua câu ca:

Mười một là hội Hương Nha
Mười hai Gia Dụ, mười ba hội Hiền.

Hội phết Hiền Quan được tổ chức gắn với huyền tích về  bà Thiều Hoa, người ở bản quán, sáng tạo ra trò phết và dạy cho dân làng trình tự hội, diễn ra như sau: Khi tuần tế lễ và đọc tiểu sử của bà Thiều Hoa xong thì tiến hành rước quả phết. Quả phết được đẽo gọt từ củ tre. Lễ rước quả phết được tổ chức rất long trọng. Người giữ quả phết phải là người khỏe mạnh, trong sạch, gia đình năm ấy không có tang, con cái đuề huề. Chiều ngày 12 tháng Giêng, tổ chức “sơ tập đả quần” dân làng, già trẻ, trai gái kéo quân ra tụ tập ngoài b•i phết. Sáng ngày 13, chính hội, làm lễ “Điểm kỳ binh pháp”. Ông thủ phết đọc bài hò từ 5 đến 7 phút, khi hò xong, thủ phết tung quả phết trên tay vài lần rồi thả xuống “hố phết”. Hố phết sâu khoảng 60-70cm, đường kính rộng 60cm. Khi quả phết đã nằm trong hố, ấy là lúc cuộc trơi bắt đầu. Các cầu thủ cầm gậy phết thi nhau chen vào moi quả phết dưới hố lên, còn mọi người đứng vây quanh hố phết đông như nêm cối, hò reo vang dội. Cùng với tiếng chiêng, trống là những tiếng “cốp”, “cốp” của các dùi phết va vào nhau. Khi quả phết đã được moi dưới hố lên thì mọi người đua nhau dùng sức lực của mình vào cướp quả phết ném về phía phe mình đang đứng. Vui nhất là quả phết đã gần về tới đích của một phe nào đó trong làng, thì cả biển người cùng đổ xô về hướng đó. Theo lệ chơi, lúc nào cũng phải giữ cho quả phết sệt đất, không được hất tung lên. Và nếu ai cướp được quả phết mà không có người nào đuổi theo hoặc có đuổi theo nhưng không chạm vào người cầm quả phết thì người đó coi như thắng cuộc. Người nào hoặc phe nào giành được quả phết thì sẽ được may mắn trong suốt năm đó. Hội phết được tiến hành theo sự chỉ huy chung thống nhất và đã tạo ra những hình ảnh đẹp, sinh động của văn hóa truyền thống.

Hội phết làng Hiền Quan thực sự là một trò diễn diễn lại thế trận xưa mang đầy đủ ý nghĩa cổ truyền. Đặc biệt, bài Hò phết có một ý nghĩa giáo dục sâu sắc tinh thần chiến đấu của các tướng quân khi xưa đối với các thế hệ hôm nay trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Đánh phết còn là môn thể thao có tính văn hóa cao (cộng đồng), có tác dụng rèn luyện sức khỏe con người.  

Hội phết làng Sơn Vy

Xã Sơn Vi, huyện Lâm Thao  mở hội làng, có chơi đánh phết từ mồng 3 tới mồng 5 tháng Giêng. Quả phết Sơn Vi to bằng chiếc giành tích, làm bằng gỗ lim nên rất nặng. Làng có 8 giáp, chia làm 2 phe. Địa phương qui định: ngày thứ nhất, Chủ tế làm nhiệm vụ giao cầu. Ngày thứ hai là ông Đông xướng. Ngày thứ ba là ông Tây xướng. Giữa bãi  đào một cái hố sâu lút đầu người và rộng bằng cái nong (đường kính miệng hố khoàng 1,5 - 1,7m). Dưới hố có 2 người của 2 phe phục sẵn để đón quả phết. Ông Chủ tế thả quả phết xuống. Những người này ôm quả phết nhảy lên khỏi miệng hố và cuộc chơi diễn ra quyết liệt. Ngày cuối là mồng 5 Tết, chơi ba ván, 2 ván đầu tranh cướp quả phết bằng tay, ván thứ 3 mới là đánh phết bằng gậy.

Hội phết làng Dữu Lâu (TP Việt Trì)

Làng Dữu Lâu thờ Tản Viên sơn thánh. Dân làng Dữu Lâu gọi quả phết là quả lốc; trò đánh phết là đánh lốc. Quả lốc được dân làng trân trọng đặt trên bàn thờ trong đình làng. Ngoài quả phết/ lốc sẽ dùng để đánh trò trên bàn thờ còn có 5 quả cầu nhỏ sơn son thếp vàng, mỗi quả có một chiếc que cũng sơn son thếp vàng, đặt ngang, tượng trưng các cây gậy phết.  Trò đánh lốc Dữu Lâu thường chơi vào ngày mồng 7 tháng Giêng. Trò đánh lốc của làng Dữu Lâu không chơi với 1 quả mà chơi với 2 quả lốc. Trước khi đưa quả lốc ra bãi chơi, người ta phải làm lễ tắm cho lốc. Hai phe đấu, mỗi phe cử một người bưng chiếc mâm sơn son, trên đặt bát rượu. Ông từ rót rượu lên 2 quả lốc, rồi tung cho các bên đấu thủ cướp.

Dù là trò chơi vui khỏe, hay trò chơi nghi lễ tín ngưỡng cầu mùa, thì đánh phết luôn là trò chơi lành mạnh, mang tính cố kết cộng đồng cao, rất cần được giữ gìn và phát huy trong cuộc sống hôm nay và mai sau./.
+
Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}