Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Bài viết:

 

Mỹ tục và hủ tục

Điện Nam | Thứ Sáu, 07/03/2014 04:52 GMT +7
Đầu xuân này có hai sự việc gợi lên nhiều suy tư về văn hóa miền núi Quảng Nam với những tập tục. Một, tục đón khách như ngày tết của làng Aur ở xã A Vương, Tây Giang. Hai, sự kiện dân làng Bút Tưa, ở xã Sông Kôn, Đông Giang bỏ làng cũ ra đi vì quan niệm  tập tục về cái “chết xấu”.
 

Nghe tin có khách, A Lăng Thị Tinh nấu một mâm cơm mang đến nhà gươl đãi khách - Ảnh: Internet

Ở Aur, có thể dễ dàng thấy đó là mỹ tục, nghĩa là một tập tục đẹp. Bởi khi có khách quý, cả làng mang thức ăn ngon có được của mình đến gươl để chung đãi. Khách phải giữ ý tứ nếu không thể ăn hết tất cả thì dùng của mỗi nhà một ít. Sự mến khách như thế quả dễ tạo nên sức hút cho bao tâm hồn phiêu lãng muốn tìm đến một chốn yên bình còn sót lại trên trái đất.

Với hiện tượng ở Bút Tưa, không thể có cách nhìn và ứng xử hợp lý nếu không hiểu được tập tục của đồng bào. Từ “ngoài nhìn vào”, nhất là theo con mắt của nhiều người Kinh, người đã tiếp cận sớm với văn minh đô thị, hẳn cho đây là hủ tục mang màu sắc mê tín cần loại bỏ. Chuyện sống trong một khu vực quần cư, dù có ảnh hưởng, nhưng sinh mạng ai nấy giữ, làm gì còn chuyện ma bắt vì những cái “chết xấu”. Song, từ “trong nhìn ra” theo quan niệm của đồng bào thì không hẳn vậy. Các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu được rằng, trong quan niệm của người Cơ Tu, mỗi người có hai thế giới với hai linh hồn - lành và dữ, do cái chết lành hay chết dữ mà ra. Chết lành là chết bình thường. Chết lành thì hồn ma lành tiếp tục sống ở thế giới ma. Còn chết dữ, tức là chết xấu với những cái chết không bình thường như té cây, cọp vồ, rắn cắn, rơi xuống vực... sẽ do hồn dữ chế ngự, gia đình phải đem chôn người chết thật xa làng. Gia đình người chết phải rời bỏ làng, bỏ nương rẫy, bỏ nhà vào sống trong rừng một thời gian và phải giết đi súc vật của người chết. Trước đây, vì chết dữ, nhiều làng đã phải bỏ làng dời đi nơi khác. Ở Bút Tưa, khi liên tục có những cái “chết xấu”, chết dữ thì dân làng bỏ đi, đường làng cũ bị rào gai. Đồng bào đã đập bỏ hết nhà cửa, chỉ mang theo ít vật dụng. Thiệt hại đã là lớn so với đời sống kinh tế của họ. Tuy vậy, nhiều người tỏ bày là dù có tài sản nhà cửa lớn hơn nữa cũng bỏ. Xem thế mới thấy quan niệm của tập tục cũ còn một sức mạnh vô hình đủ kéo cả một cộng đồng tin theo.

 
Nhiều nhà dân tổ dân cư số 2 (thôn Bút Tưa) bị bỏ hoang do người dân bỏ làng - Ảnh: Internet

 Không thể phủ nhận có những phong tục đã lỗi thời (mà ta quen gọi là hủ tục), bám níu đời sống của đồng bào. Tuy nhiên quan niệm về cái chết, sự sinh tử không phải không có lý do của nó gắn với vũ trụ quan, nhân sinh quan, tín ngưỡng đặc thù. Khi qua các làng ở miền núi, thường thấy đồng bào dân tộc thiểu số đặt các tượng gỗ  với vẻ mặt hung dữ trước cửa nhà mới hoặc chung quanh làng, nơi có đường vào làng, để cho thần ác sinh ra cái chết dữ sợ không dám vào nhà, vào làng.

Trước một mỹ tục như của dân làng Aur, người ta dễ có đưa ra ý kiến đề xuất giữ gìn và phát huy. Còn ở Bút Tưa, ngoài việc vận động cho bà con, giữ trật tự trị an, đảm bảo cuộc sống trước mắt cho đồng bào, chính quyền sở tại cũng  không dễ dàng yêu cầu đồng bào loại trừ ngay quan niệm về tập tục bỏ làng khi có những cái chết xấu. Vậy thì, cộng đồng cần ngăn ngừa cái chết xấu xảy ra để khỏi gây thiệt hại chung.

Giải quyết vấn đề bài trừ tập tục lạc hậu như thế nào là điều cần phải suy ngẫm. Khuyến cáo của các nhà nghiên cứu là hãy giải quyết một vấn đề mang yếu tố văn hóa - xã hội bằng các giải pháp văn hóa thì hiệu quả sẽ cao hơn và triệt để hơn./.


BÀI THAM KHẢO

1. Ngôi làng đãi bất kỳ người lạ nào như "thượng khách"

Không đợi đến ngày xuân, ở đó quanh năm khách đến đều được thết đãi như ngày tết. Cơm dẻo, rượu thơm, cá suối, thịt khô, rau rừng hay đơn giản hơn chỉ là canh lá sắn, củ mài đào từ rừng về… nhưng bất cứ người lạ nào đến cũng được làng “nuôi” như thượng khách.

Aur, ngôi làng nằm lọt thỏm giữa đại ngàn Trường Sơn ở xã A Vương (huyện Tây Giang, Quảng Nam), là ngôi làng còn lưu giữ tập tục “nuôi” khách y như ngày tết của người Cơ Tu. A Lăng Cứu, người đàn ông Cơ Tu 50 tuổi ở sát đường Hồ Chí Minh, vừa dẫn hai chúng tôi vào làng Aur vừa say sưa kể về những ngày tháng hào hùng của lớp lớp thanh niên các bản làng tự tay đào con đường từ Aur nối về trung tâm huyện. Cung đường chỉ dài hơn 16km, xuyên rừng già, nhưng bằng tay rìu, tay cuốc, xà beng, 780 con người đã đào ròng rã 48 ngày đêm mới hoàn thành đường vào Aur.

Cả làng mời cơm khách

Gọi là làng nhưng Aur chỉ có 21 nóc nhà đối mặt vào nhau tạo nên hình vòng cung xinh xắn, nằm giữa là nhà gươl, nơi sinh hoạt cộng đồng của gần 100 cư dân trong bản. Thấy người lạ, già làng A Lăng Ren hớn hở tay bắt mặt mừng, nụ cười để nguyên bộ răng đen tuyền, óng ánh của những tháng năm nhai trầu, rồi trải chiếc chiếu được chính những người phụ nữ trong làng đan từ một thứ vỏ cây đặc biệt ra giữa nhà để đón khách.

Già Ren chắp tay hú gọi từng hồi. Lát sau, bốn người phụ nữ luống tuổi, mỗi người mang một ôm củi khô đến nhà gươl, bếp lửa được nhen lên để khách sưởi ấm. Trong cái lạnh se sắt của rừng chiều, mình trần trùng trục, Bling Trái dẫn theo ba thanh niên ra con suối Tà Vừa ngay ở đầu làng bắt cá. Chưa đầy mười lăm phút, những tiếng đập hụi, tiếng vỗ đá ken két xua đuổi bầy cá, Bling Trái mang về tay lưới nặng trĩu cá suối giãy đành đạch.

Bóng tối đến rất nhanh giữa rừng già, bếp lửa bập bùng giữa nhà gươl thành điểm tập trung sinh hoạt của chính những cư dân Aur sau một ngày mệt nhoài trên nương cao. Bữa cơm tối của làng “nuôi” khách bắt đầu bằng những mâm cơm của từng gia đình trong bộ váy hoa xúng xính, tay bưng mâm cơm gồm một tô canh lá sắn nấu muối, tô cơm trắng và một ít muối tiêu rừng là phần cơm gia đình của A Lăng Liên mang đến. Già Ren ngồi giữa nhà vui vẻ nhận rồi để sang một bên. A Lăng Phốt mang sang tô cơm và một ít thịt sóc khô, muối ớt. A Lăng Hướu mang tô cơm cùng thịt chuột. A Lăng Ót mang sang chai rượu trắng của gia đình tự nấu, một ít thịt lợn xông khói, hoa chuối…

21 gia đình là 21 mâm cơm với nhiều sản vật khác nhau mà họ làm được trước đó, hoặc của để dành, hoặc vừa bắt được. Mâm cơm cho hai thực khách chúng tôi dọn thành một dãy dài giữa gươl. Cá suối vừa đánh bắt được nướng bên bếp than hồng, một ít còn lại kho với lá nghệ.

Dù nằm trong thung sâu, gần như cách biệt với thế giới bên ngoài nhưng làng Aur lại rất sạch sẽ. Trong ảnh là cảnh thanh niên trong làng tụ tập chơi bóng chuyền vào mỗi chiều sau khi đi rẫy về - Ảnh: Đăng Nam

Tục nhiều đời

Nâng chén rượu kề môi, già Ren hào sảng: “Tục của làng nhiều đời nay vậy. Khách đến đều phải tiếp đón, có gì ăn nấy, nhà nhà phải “nuôi” khách. Khách của nhà ai cũng thành khách của làng. Mấy cháu ăn không hết thì ăn của mỗi gia đình một miếng. Không ăn họ buồn đấy!”.

Bên bếp than hồng, chén rượu đầy vơi trong tình nồng ấm của rừng khuya. Người của làng bắt đầu kể cho khách nghe chuyện của làng Aur. Già Ren tự hào rằng dân làng bây giờ vẫn còn lưu giữ những mảnh cánh, trục quay, cánh quạt của những chiếc trực thăng Mỹ rơi ở vùng này. “Có bốn chiếc trực thăng rơi trong năm 1968. Tất cả đều bị du kích bắn rơi quanh làng. Nơi đây từng là chiến khu. Bộ đội thời chiến cùng ở, cùng ăn, cùng ra rẫy làm với dân” - già Ren kể.

Qua bao thời gian, nhưng những tập tục mến khách trăm năm của làng thì vẫn nguyên vẹn như xưa. A Lăng Ót khoe rằng con suối đầu làng rất nhiều cá, ếch. Những hôm trời mưa dông, đêm đến ếch kêu inh ỏi, những con cá suối to bằng bắp chân ngược thác bơi tung tóe nước. “Theo tục của làng, đó là của để dành tiếp khách. Không ai xuống bắt cá bao giờ trừ khi có người lạ đến chơi. Hôm nay chúng tôi cũng chỉ bắt vừa phải, còn để dành cho người khách đến sau” - Ót chia sẻ.

Sạch tinh tươm

Thầy giáo Bùi Tấn Trường, giáo viên của Trường tiểu học bán trú dân nuôi Aur, vội vã nhặt tàn thuốc bỏ sọt rác, rồi nhắc nhở: “Ở đây mọi thứ sạch sẽ lắm. Không được vứt rác bừa được đâu. Người trong làng thì bị phạt quét rác quanh làng ra tận cổng ngõ, người lạ thì nhắc nhở”. Dưới ánh nắng mai, làng Aur đẹp ngỡ ngàng và sạch bóng, tinh tươm. Không một cọng rác, không một túi nilông, chỉ có hương rừng và tiếng chim kêu bên khe núi.

Thầy Trường kể rằng làng Aur ngày xưa thuộc huyện Nam Đông của tỉnh Thừa Thiên - Huế. Nhưng đường từ làng về đến xã Thượng Long của huyện Nam Đông phải mất 3-4 ngày băng rừng. Khi tách huyện năm 2003, vùng đất của Aur thuộc về huyện Tây Giang của Quảng Nam. Dẫn chúng tôi vào lớp học, thầy Trường khen: “Trẻ con ở đây đứa nào cũng sáng sủa, sạch sẽ, áo quần không mới nhưng sạch tinh tươm. Những con suối đầu nguồn dành để uống, để tắm thì không ai dám đụng đến”. Thầy Trường tiết lộ Aur nuôi rất nhiều heo, trâu, bò nhưng người trong bản đều dựng lều cho chúng ở cuối con suối Tà Vắt, cánh làng gần 2km. Đó là cánh đồng mênh mông, heo gà, trâu bò hằng ngày có người mang thức ăn tới, chúng được cách ly để tránh lây nhiễm bệnh tật.

Tám năm đi dạy khắp các bản làng ở miền biên viễn xa xôi nhưng với Aur, thầy Trường luôn dành một ân tình đặc biệt. Có lẽ những ân tình được đáp lại từ tấm lòng những cư dân Aur dành cho nhà giáo vùng xa đã mang cái chữ đến cho con cháu của buôn làng. “Ở đây người dân văn minh và phồn thịnh đến lạ. Họ không phá rừng mà sống xen lẫn với rừng. Họ hái nấm quý, hái thảo quả, đào củ sâm ba kích gùi về xuôi bán đổi lấy dầu gội, nước mắm. Bản tính cần cù, tiết kiệm, thương yêu nhau  đã giúp cho 21 nóc nhà ở Aur khi nào lúa cũng đầy bồ, sắn khoai khắp nương rẫy. Aur là một ngôi làng rất hạnh phúc” - thầy Trường tự hào nhận xét.


Tân Vũ - Đặng Nam

    
2. Ám ảnh ‘làng ma’ Bút Tưa

Thực hư câu chuyện “ma bắt” chưa được làm rõ nhưng nỗi sợ hãi trong mỗi người dân ở tổ 2 (thôn Bút Tưa, xã Sông Kôn, H.Đông Giang, Quảng Nam) là có thật. Họ là 17 hộ dân (91 nhân khẩu) đã lũ lượt rời khỏi ngôi làng được lập nên gần 40 năm qua. Trên ngọn đồi có địa thế khá đẹp giờ chỉ còn lại những bức tường nham nhở, gạch đá ngổn ngang, một không khí ảm đạm bao trùm vì không có “hơi người”. Đi khắp tổ 2 thấy rõ vết dấu của những thân cây khoai môn được rải nhằm ngăn tà ma theo người làng đến nơi ở mới. Khu vực này trở thành “tử địa” mà người dân vốn đã quen từng góc nhà, từng góc vườn giờ phải “cách ly”, không dám đặt chân vào. Tất cả cơ sự bắt nguồn từ lời đồn về cái “chết xấu” của 2 người dân. Theo UBND H.Đông Giang, từ cuối năm 2013 đến đầu năm 2014, tại tổ này liên tiếp xảy ra 2 trường hợp chết do thắt cổ tự tử. Ban đầu là cái chết của A Lăng Nghĩa, tiếp đó là cái chết của A Lăng Tròn. Theo quan niệm của người dân địa phương, chết do tự tử là cái “chết xấu”. Hồn ma luẩn quẩn trong làng để bắt người sống đi theo. Điều đáng nói là, kể từ khi lập làng, tính tất cả đã có 4 cái “chết xấu” dẫn đến xuất hiện nhiều suy đoán.

Khi người dân đang hoang mang thì không biết từ đâu nảy sinh tin đồn “con ma” vẫn ám trong làng để bắt bớ thêm 3 người nữa mới yên. Nỗi sợ của người dân thôn Bút Tưa bị đẩy lên tột độ. Người dân không ai bảo ai lần lượt rời khỏi làng để “chạy trốn” nỗi ám ảnh của chính bản thân. Trưởng thôn Bút Tưa A Lăng Điều ngao ngán bảo rằng, sự việc diễn tiến quá nhanh vì lời đồn như có “cơ sở” khi xâu chuỗi sự việc. Một nhà có ý định, nhà bên cạnh cũng rục rịch hóng chuyện. Rồi một nhà chuyển, cả làng lần lượt bỏ đi theo. “Chỉ trong vòng vài ngày, người dân đã chuyển sạch đồ đạc, nhà cửa bị đập bỏ… Cuộc di dân chóng vánh đến mức con heo, con gà người ta còn không kịp bắt. Can không kịp”, A Lăng Điều thở dài. Nhiều ngôi nhà bê tông, cốt thép trị giá hàng trăm triệu đồng đã bị đập tan, thứ gì có thể lấy được, họ lấy hết rồi đi. Sợ đến mức chẳng tiếc công sức gầy dựng bao năm…

Qua xác minh sự việc, ngành chức năng H.Đông Giang cho biết, cả 2 người chết vì tự tử đều có tiền sử về bệnh thần kinh. Trong đó có một trường hợp đang uống thuốc điều trị, đến mùng 1 tết Nguyên đán vừa qua thì hết thuốc dẫn đến không kiểm soát được hành vi. Thế nhưng, do nghe theo lời đồn ác ý nên người dân tổ 2 mới lục tục bỏ làng.

Ông Đỗ Tài, Chủ tịch UBND H.Đông Giang cho biết: “Nhận được thông tin vụ việc, chính quyền xã Sông Kôn đã vận động, giải thích cho người dân. Ban đầu, các hộ đồng ý ở lại nhưng sau đó có một số đối tượng tung tin mê tín dị đoan, đồn thổi cho rằng đó là điềm báo xấu nên người dân kiên quyết bỏ làng”.


Hoàng Sơn

 

Nguồn: QNO

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}