Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Bài viết:

 

Sông Tô Lịch

Đông Tỉnh | Thứ Năm, 14/08/2014 02:48 GMT +7
Sông Tô Lịch gắn liền với những cái tên mang dấu ấn của nhiều làng nghề và nhiều nhân tài đất kinh đô. Theo sử chép, trên sông xưa kia thuyền chở hàng và thuỷ quân có thể đi lại vì có hai cửa thông với sông Hồng. Cửa Thiên Phù ở phía tây-bắc Hồ Tây, đón nguồn nước từ sông Hồng chảy về vùng Nghĩa Đô. Cửa Hương Bài (chỗ phố Chợ Gạo bây giờ) tức cửa Giang Khẩu, sau đổi tên Hà Khẩu, là cửa thứ hai.
 
Đoạn cuối dòng Tô chảy qua chùa Bằng A, Linh Đàm. Photo ©NCCong 2012
 
Trong quá trình sông Hồng đổi dòng về hướng đông-bắc và Hà Nội mở rộng đô thị, cả hai cửa sông này cùng nhiều hồ ao đã bị lấp dần và biến mất hoàn toàn vào đầu thế kỷ XX. Từ đó Tô Lịch trở thành một kênh nước thải lớn của thành phố với độ dài gần hai chục cây số, kéo từ Hồ Tây cho đến các hồ Linh Đàm, Yên Sở ở phía đông-nam Hà Nội.
 
Trải qua những biến cố lịch sử thăng trầm, sông Tô Lịch mang nhiều tên như: Tô Lịch, Lai Tô, Hương Bài, Địa Bảo. Ngay từ thế kỷ VI, sách Lương thư, Trần thư của Trung Quốc đã ghi lại rằng năm 545 Nam Việt đế Lý Bí cho đắp dựng một toà thành bên một dòng sông, được gọi là “Tô Lịch giang thành” (Thành sông Tô Lịch). Theo sách Việt Điện U Linh, Tô Lịch là tên một vị hiền tài quê ở Thăng Long có nhiều công đức giúp dân làng nơi ông sinh trưởng nên khi mất dân thờ kính, phong ông là Long Đỗ thần hoặc Tô Lịch Giang thần.
 
Vào thế kỷ thứ 8 và thứ 9, dọc bờ nam sông Tô thuộc vùng đất nội thành Thăng Long có thành Giao Châu còn gọi là Đại La Thành, có cửa mở ra phía sông Hồng gọi là Đông La Môn. Có Tử Thành tức Thành con. Đến năm 858, Tử thành được mở rộng. Bên ngoài hào vây quanh thành được rào bằng tre, trúc nên gọi là Thành Lặc Trúc.
 
Chợ Bưởi và ngôi đền nay vẫn còn sau một thế kỷ
 
Về đời nhà Lý, ở phía tây-bắc La Thành bên ven thànnh đất có chợ Hồng Tân xưa tức chợ Bưởi hiện nay. Sông Tô Lịch chảy qua đây, giao lưu với sông Thiên Phù ở ngã ba gần chợ. Nơi đây có bến Hồng Tân sầm uất, đông vui người mua kẻ bán. Thuyền bè xuôi ngược chở các nông sản rau quả ở các vùng quê ngoại thành Thăng Long, và nguyên vật liệu theo thuyền bè từ miền ngược chở về xuôi: gỗ, nứa, tre, song, mây... cùng các lâm sản, đặc sản vùng rừng núi về đậu bến mua, bán trao đổi hàng hoá với phố xá kinh kỳ theo thuyền buồm, thuyền thoi từ bến Nứa (Long Biên) chở đến.
 
Đền thờ Vệ quốc đại vương ở làng Hồ Khẩu
 
Nhánh sông Tô Lịch còn lại ngày nay đầu tiên chảy về phía tây từ làng Thuỵ Chương (đầu phố Ngọc Hà) qua đền Voi Phục đến Chợ Bưởi thì quặt xuống phía nam. Theo dọc phố Thuỵ Khuê xưa kia có 3 làng nghề làm giấy dó cổ truyền là: Hồ Khẩu, Đông Xã, Yên Thái. Làng nào cũng có cổng riêng xây kiểu khác nhau. Trên phố này còn toạ lạc ngôi đền thờ Vệ Quốc đại vương, được lập từ thời Lý, niên hiệu Thiên Thuận (năm 1128). Đền thờ hai anh em Cống Lễ và Cá Lễ, hai nhân vật truyền thuyết có công đánh giặc, giữ nước và trị thủy giúp dân.
 
Bên bờ sông Tô thuộc làng Đông Xã còn có đền Đồng Cổ, thờ thần Trống Đồng. Thời Lý-Trần, nơi đây hàng năm có mở hội thề trung hiếu với vua với nước. Ở đình làng Yên Thái gần chợ Bưởi có thờ thần thành hoàng Vũ Phục là sự tích hai vợ chồng người bán dầu lạc, quê ở xã Xuân Tảo, đã nguyện trẫm mình xuống sông Thiên Phù cho đất lấp cạn sóng lũ khỏi xói lở vào chân thành và cứu vua Lý khỏi bệnh đau mắt.
 
Đình làng Yên Thái
 
Khúc sông Tô ở mạn tây kinh thành chảy từ Chợ Bưởi xuống phía nam, qua các làng nghề với nhiều đình, đền thờ những thần dân có công với nước và các nhà thờ dòng họ khoa bảng nổi tiếng. Cầu Giấy mang tên nghề làm giấy xưa kia của Yên Hoà. Đối diện với làng Cót là làng Láng Thượng ở bờ đông sông Tô, nơi có Chiêu Thiền Tự, tức chùa Láng, thờ thiền sư Từ Đạo Hạnh.
 
Sông Tô chảy tiếp đến quãng làng Láng Trung lại ngoặt về phía đông-nam, không xa đó là di tích Pháo đài Láng [1], nơi quân dân Hà Nội nổ những phát đạn đầu tiên vào các trại lính Pháp ở nội thành, mở màn ngày Toàn quốc kháng chiến chống Pháp tái xâm lược (19-12-1946).
 
Di tích Pháo đài trong khu vực Trạm Khí tượng Láng. Ảnh ©NCCong 2013
 
Khúc sông Tô ở phía Nam thành Thăng Long chảy qua Trung Hòa, Thịnh Quang, Thượng Đình... rồi đến xã Kim Lủ là quê hương của các danh nhân văn hoá như: Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Công Thế, Nguyễn Trọng Hợp.
 
Sông Tô tiến đến gần đoạn sông Nhuệ nay đã cạn ở nơi đối diện làng Hữu Từ, thuộc xã Vĩnh Quỳnh, huyện Thanh Trì. Sông chảy qua xã Thanh Liệt là quê hương của võ tướng Phạm Tu nổi tiếng trong cuộc khởi nghĩa Lý Bí ở thế kỷ thứ 6. Cũng sinh ra tại đây nhà giáo Chu Văn An, một vị túc nho đời Trần đã từng tâu "thất trảm sớ" xin chém đầu 7 viên quan đại thần tham nhũng. Nơi ông mở trường dạy học nay là văn chỉ Chu Văn An cùng với bia ký còn lưu giữ của 30 vị khoa bảng huyện Thanh Trì.
 
Nơi sông Tô chảy vào hồ Yên Sở. Ảnh ©NCCong 2012
 
Cuối cùng sông Tô chảy qua cạnh hồ Linh Đàm, thông với hồ Yên Sở rồi đổ ra sông Hồng. Sông ô nhiễm rất nặng vì nguồn chảy vào chỉ là nước thải từ nội thành hầu như không qua xử lý (khoảng 150.000m³/ngày). Từ cuối những năm 1990, TP Hà Nội đã có dự án nạo vét, kè bờ, cải tạo cảnh quan, môi trường, chống lấn chiếm. Hiện nay nhiều đoạn sông Tô đã bị lấn lại sau nhiều lần cải tạo nạo vét rất tốn kém.
_____________________
[1] Pháo Đài Láng do Pháp xây dựng vào năm 1940, trên năm mẫu ruộng ở làng Láng Trung. Trong pháo đài đặt bốn khẩu pháo cao xạ 75 ly, có đài chỉ huy, hầm trú ẩn, hầm để đạn, hai khẩu đại liên và nhiều súng trường. Năm 1946, các chiến sĩ bộ đội và tự vệ xã Yên Lãng đã nhanh chóng làm chủ kỹ thuật, chuyển pháo cao xạ thành pháo mặt đất. Pháo Đài đã lập chiến công vang dội bằng việc bắn rơi một máy bay Pháp vào ngày 21-12-1946.
Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}