Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Phi vật thể:

 

Tục dựng cây nêu ngày tết ở Bình Định

Hoàng Linh | Thứ Bảy, 01/02/2014 03:03 GMT +7
Người Việt/Kinh ở Bình Định có gốc gác ở một số tỉnh ngoài Bắc Bộ, trong đó nhiều nhất là các tỉnh Thanh - Nghệ - Tĩnh. Hành trang của lớp cha ông họ trên đường Nam tiến, có tục dựng cây nêu trong dịp Tết Nguyễn Đán. Tục này, từ lâu đ• đi vào câu ca ở Bình Định còn lưu truyền đến ngày nay:

Cú kêu ba tiếng cú kêu
Cho mau tới Tết dựng nêu ăn chè
Chán xôi thì đã có chè
Để đòn bánh tét ta về hạ nêu

Tục trồng cây nêu ngày Tết của người Việt/Kinh ở miền Bắc xuất phát từ tín ngưỡng dân gian, cho rằng vào dịp Tết ma quỷ thường về quấy phá, hãm hại con người, trồng/dựng cây nêu trước nhà, trong sân nhà mình để xua đổi, trừ tà ma quỉ quái không cho chúng vào nhà.  Cây nêu được làm bằng cây tre tươi, cao, tróc bỏ hết các nhánh/tay, chỉ thừa lại phần đọt/ngọn, có lá, trên ấy treo một số vật tượng trưng, gọi là bùa nêu (cũng có quan niệm cho rằng tờ giấy treo trên ngọn nêu là tượng trưng của tấm áo cà xa của Phật, hễ bóng áo trùm tới đâu thì quỷ quái phải lùi tới đó). Cây nêu đã đi vào câu ca:

Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Nêu cao, tràng pháo, bánh chưng xanh.

Tuy nhiên, khi dừng chân định cư ở Bình Định, những lưu dân Việt đã giao lưu văn hóa với các tộc người bản địa nơi đây, như: người Chăm và các dân tộc thiểu số khác, tạo dựng đời sống văn hóa gốc Việt thích ứng với địa bàn cư trú mới, nên tục trồng cây nêu ngày Tết ở Bình Định mang những ý nghĩa và sắc thái mới. Người Bình Định vẫn giữ lệ, hàng năm, vào khoảng 28, 29 Tết, bắt đầu trồng/dựng cây nêu. Nếu là cây nêu của làng, thường được trồng/dựng ở một khu bãi rộng, bằng phẳng, ở trung tâm, nơi tổ chức hội vui xuân của làng. Phần lớn các gia đình đều trồng  cây nêu trước cửa nhà. Cây nêu của làng, hay cây nêu của các gia đình cũng làm bằng tre tươi như ngoài Bắc. Chỉ khác ở lá bùa, người Bình Định gọi là bùa “tứ tung ngũ hành” gồm 4 sọc đứng (tứ tung) và 5 sọc ngang ( ngũ hành) mang ý niệm dùng phù phép đuổi trừ ma quỷ. Dựng/trồng cây nêu phải xoay chiều cây tre cho ngọn day vào phía mái nhà của gia đình thì sang năm mới lộc trời cho vào nhà. Nếu để ngọn nêu day ra phía ngoài thì lộc trời cho sẽ đi mất. Dưới gốc cây nêu để 5 miếng trầu con têm sẵn và một gói vôi. Cũng có nơi trầu cau và vôi lại buộc thành gói treo lên ngọn nêu.

Người Bình Định không có quan niệm chung chung về ma quỉ mà đó là con vật, hoặc người thành ma quỉ. Ví dụ  mà đó là con vật ở các làng quê ở Tây Sơn, An Nhơn, người ta cho lũ quỉ ma ấy  là con Thiên Cẩu (con chó nhà Trời) trốn Ngọc Hoàng Thượng đế xuống hạ giới vào dịp Tết. Nó thường hóa thân vào người quấy phá trần gian, dụ dỗ đàn bà con gái để sinh ra đàn bà quái thai đầu chó, mình người. Gia đình phải mời thầy phù thủy dùng con dao Vĩnh Chì dài 9 khúc chém chết quái thai thì máu nó lại chảy ra đọng thành cục rồi biến thành con Phục Thi để báo thù con người, làm cho nhiều gia đình ốm đau, làm ăn lụi bại. Dân làng lại phải mời thầy phù thủy về cầu cúng, yểm trừ buộc hắn phải trở lại kiếp xưa về thiên đình chịu tội. Thiên Cẩu vốn là con chó đã tu luyện hàng vạn năm trong rừng sâu để có phép biến hóa thành người. Nhưng vì gây nhiều thảm họa cho con người nên bị Ngọc Hoàng Thượng Đế sai thiên thần bắt về cõi trần, giam trong cũi sắt. Mỗi lần  trốn thoát nó  lại về hạ giới phá. Trầu cau đặt ở gốc cây nêu là dụ hắn lại ăn, lá bùa “tứ tung ngũ hành” treo trên ngọn nêu là nhắc cho hắn biết phép trừ tà của thầy phù thủy để hắn sợ hãi bay đi. Còn, người dân các làng ở Hòa Nhơn, lại cho tà ma chính là Phạm Nham, một tên tướng có tài phù thủy trong đội quân Nguyên Mông xâm lược nước ta đã bị Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn giết chết, hay hiện về quấy phá xóm làng. Trồng cây nêu ngày Tết để xua đuổi, yểm trừ Phạm Nhan, không cho nó vào nhà, vào làng trong dịp đầu năm. Trước kia, ngoài tục trồng cây nêu ngày Tết, ở Hòa Nhơn còn có tục đàn bà phơi quần áo phải cất vào nhà trước khi mặt trời lặn để đề phòng Phạm Nhan đi tìm huyết người đàn bà vào ban đêm.

Như vậy, ở Bình Định thì lá bùa treo trên ngọn nêu có phép thuật để đuổi con Thiên Cẩu về trời, hay đuổi Phạm Nhan ra khỏi làng xóm.

Sáng mồng 1 Tết, người ta thắp nhang dưới gốc cây nêu, khói tỏa hương bay cả vùng trước ngõ. Gia chủ mặc áo dài, đội khăn đứng khấn vái dưới gốc nêu cầu cho năm mới làm ăn thịnh vượng, nhờ cậy phép màu của thần tiên xua đuổi ma qủy, xua đuổi những điều không may đến với gia đình. Đối với cây nêu, người Bình Định có một số kiêng kỵ, như: mồng 1 Tết, quét nhà thì rác phải hất vào gốc cây nêu chứ không được đổ đi nơi khác. Tới ngày hạ nêu là mồng  7 tháng giêng âm lịch mới thôi lệ này. Để nhắc nhở ngày hạ nêu, ngày xưa dân gian truyền lại cho nhau câu tục ngữ “mùng bảy gãy nêu”.



Một hàng cây Nêu được dựng lên dọc đường Nguyễn Tất Thành (TP Quy Nhơn- Bình Định) để chào đón Xuân Giáp Ngọ 2014. Ảnh: Baobinhdinh

Xưa, khi trình độ hiểu biết của con người về tự nhiên còn thấp kém, thần thánh ma quỷ còn ám ảnh nặng nề trong cuộc sống thường ngày thì tục trồng cây nêu ngày Tết có giá trị đáp ứng nhu cầu đời sống tâm linh của người dân quê, giúp cho họ yên tâm, vui vẻ bước vào một năm mới với biết bao mong ước, không sợ ma quỷ tới quấy rầy. Ngày nay, sự hiểu biết  của con người được nâng lên, thì tục trồng cây nêu ngày Tết mang một ý niệm mới, là sự kiện mở đầu cho một năm mới tốt lành, mở đầu cho hội vui xuân, dưới gốc cây nêu của làng với bao trò chơi dân gian diễn ra: đánh đu, võ thuật, thi vật, chọi gà, chơi cờ, thả thơ vv…Đây là tục lệ mang vẻ đẹp của truyền thống văn hóa làng xã có từ lâu đời, rất cần được giữ gìn trong xây dựng nông thôn mới hiện nay./.
Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}