Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Tác phẩm - Tác giả:

 

Cửa biển Bạch Đằng qua thơ Nguyễn Trãi

Vũ Bình Lục | Thứ Ba, 03/07/2018 20:13 GMT +7

vanhien.vn - Không nói, nhưng thật ra tình thơ ý thơ đã hiển lộ cả rồi. Chỉ là để cảm thán đấy thôi, cho ngân nga mãi tiếng lòng thi nhân đang thăng hoa dạt dào cảm thức về lịch sử oai hùng của một dân tộc quật cường, từng lập nên những chiến công hiển hách ở ngay chính dòng sông này. 

BẠCH ĐẰNG HẢI KHẨU

(Tại Thủy Đường huyện, vi quan hà danh thắng đệ nhất. Hoa Phong, Yên Hưng, Hoành Bồ tam huyện phân xứ, giang tả ba đào tế thiên, trung sơn trĩ lập; hải môn chi đông vi Quảng Đông, Khâm Châu khứ sổ bách lý thị Phân Mao Linh. Trần thời Nguyên binh lai xâm, Hưng Đạo ư thử thực thung cầm kỳ tướng Toa Đô).

Sóc phong xuy hải khí lăng lăng,
Khinh khởi ngâm phàm quá Bạch Đằng.
Ngạc đoạn kình khoa sơn khúc khúc,
Qua trầm kích chiết ngạn tằng tằng.
Quan hà bách nhị do thiên thiết,
Hào kiệt công danh thử địa tằng.
Vãng sự hồi đầu ta dĩ hĩ,
Lâm lưu phủ cảnh ý nan thăng.

Dịch nghĩa

CỬA BIỂN BẠCH ĐẰNG

(Ở huyện Thủy Đường, là nơi danh thắng, núi sông đẹp vào bậc nhất. Sông Bạch Đằng thuộc vào địa phận ba huyện Hoa Phong, Yên Hưng, Hoành Bồ, bên tả sông sóng nước cuốn lên ngất trời, núi non đứng sừng sững, phía đông cửa biển là đất Khâm Châu thuộc tỉnh Quảng Đông, cách vài trăm dặm thì đến núi Phân Mao. Đời Trần, quân Nguyên sang xâm chiếm nước ta, Hưng Đạo Vương cho cắm cọc ở đấy, bắt được tướng giặc là Toa Đô).

Gió bấc thổi trên biển, khí thế bừng bừng,
Nhẹ kéo buồm thơ qua cửa Bạch Đằng.
Như cá sấu bị chặt, cá kình bị mổ, núi chia từng khúc một,
Như cây giáo bị chìm, cây kích gãy, bên bờ lớp lớp chồng lởm chởm.
Quan hà hiểm yếu, hai người địch được trăm người, do trời sắp đặt,
Hào kiệt lập công danh, nơi đất ấy.
Quay đầu xem việc cũ, ôi qua rồi!
Trên dòng sông ngắm cảnh, ý không sao nói xiết…

DỊCH THƠ

Bản dịch của Tố Hữu

Biển bừng khi thế, gió đông dâng,
Giương cánh buồm thơ, vượt Bạch Đằng.
Kình sấu băm vằm, non mấy khúc,
Giáo gươm chìm gãy, bãi bao tầng.
Cửa sông hiểm yếu, trời xây dựng,
Hào kiệt công danh, đất lẫy lừng.
Việc cũ qua rồi, đầu ngoảnh lại,
Dòng sông ngắm cảnh, dạ bâng khuâng.

Bản dịch của Nguyễn Đình Hồ

Biển rung gió bấc thế bừng bừng,
Nhẹ cất buồm thơ lướt Bạch Đằng.
Kình ngạc băm vằm non mấy khúc,
Giáo gươm chìm gãy bãi bao tầng.
Quan hà hiểm yếu trời kia đặt,
Hào kiệt công danh đất ấy từng. 
Việc trước quay đầu ôi đã vắng,
Tới dòng ngắm cảnh dạ bâng khuâng.

Bản dịch của Vũ Bình Lục

Gió bấc lên, biển bừng bừng, 
Buồm thơ qua cửa Bạch Đằng nhẹ tênh.
Núi như sấu chặt kình băm,
Giáo chìm kích gẫy chất nằm bên sông.
Trời cho đất hiểm vô cùng,
Công danh hào kiệt vẫy vùng nơi đây.
Việc xưa qua đã bao ngày,
Cúi sông mò bóng, vơi đầy nỗi riêng...

Trước hết, hãy nói đôi điều về văn bản. Ở phần phụ đề có câu... “Hưng Đạo Vương cho cắm cọc ở đấy, đánh bắt được tướng giặc là Toa Đô”. Sách NGUYỄN TRÃI TOÀN TẬP TÂN BIÊN chú thêm là .... “bắt được tướng giặc là Toa Đô và Ô Mã Nhi”. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, thì ở trận Bạch Đằng, Hưng Đạo Vương bắt được Ô Mã Nhi, còn Toa Đô thì bị chặt đầu ở trận Tây Kết, do Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải chỉ huy. Thực ra, ở trận Tây Kết, Toa Đô thua trận, bỏ thuyền lên bờ chạy trốn, nhưng bị tướng Vũ Hải của Hưng Đạo Vương chặn đánh và bị tướng Vũ Hải chém đầu ở đoạn Thị Cầu tỉnh Bắc Ninh ngày nay. Về câu “Lâm lưu phủ CẢNH ý nan thăng”, nghĩa là “trên sông ngắm cảnh”, cụ Đào Duy Anh ghi là “Lâm lưu phủ ẢNH ý nan thăng”, nghĩa là “cúi xuống dòng sông mò bóng”. Chưa rõ bản gốc Nguyễn Trãi viết là “phủ ảnh” hay “phủ cảnh”, nhưng chúng tôi tán thành quan điểm của cụ Đào Duy Anh. Phải là “Lâm lưu phủ ảnh ý nan thăng” mới là câu thơ đặc sắc, là sản phẩm mang đặc trưng thương hiệu Nguyễn Trãi. Vả chăng, việc sưu tầm thơ Nguyễn Trãi có việc “tam sao thất bản” cũng là chuyện thường thấy, cho nên khó có thể khẳng định được đâu là bản gốc, khả tín hơn ! Do vậy, chúng tôi dịch thơ và phân tích theo chữ “phủ ảnh” (Cúi sông mò bóng)... 

Nguyễn Trãi viết Bạch Đằng hải khẩu ở thời điểm nào? Theo một số nhà nghiên cứu lịch sử, thì cửa biển Bạch Đằng xưa bao gồm cả cửa sông Chanh (Chứ không phải là sông Thanh như lời chú của sách NGUYỄN TRÃI TOÀN TẬP TÂN BIÊN), ở phía đông Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh ngày nay, tất nhiên cũng không phải cửa Nam Triệu. Tuy nhiên, sông Chanh cũng chỉ là một nhánh của hệ thống sông Bạch Đằng, mà nơi diễn ra các trận đánh của Ngô Quyền (chống quân Nam Hán) , của Lê Hoàn (chống quân Tống), của Trần Hưng Đạo (chống giặc Nguyên Mông), lại bao chứa một khoảng không gian khá rộng, gồm cả hai bờ của dòng sông Bạch Đằng, phía bắc thuộc tỉnh Quảng Ninh, phía nam thuộc Hải Phòng bây giờ, thời Hậu Lê, cũng thuộc hai đạo Đông Bắc cả. Chỉ có thể ước đoán rằng Nguyễn Trãi đã từng ngồi trên chiếc thuyền buồm mà qua cửa Bạch Đằng, trong mùa gió Bắc, mà chắc là từ bờ Bắc sang bờ Nam, ví như ở quãng bến phà Rừng bây giờ, mà nương theo gió, để Nhẹ kéo buồm thơ qua cửa Bạch Đằng… 

Chính sử còn ghi việc Nguyễn Trãi có thời gian được vua Lê Thái Tông tín nhiệm, giao thêm việc quản lý vùng Đông Bắc, trong khi vẫn giữ các chức vụ lớn ở triều đình, quãng từ khoảng 1439-1442, trước khi xảy ra cái gọi là “Vụ án Lệ Chi viên”, nên ông cũng thường phải đi kiểm tra công việc ở vùng đất mà Tiên sinh quản lý, ấy cũng là việc thường, không có gì lạ. Có thể thấy đây là thời điểm mà tâm trạng Nguyễn Trãi có phần phấn khích. 

Gió bấc thổi trên biển, mang theo khí lạnh, nhưng chưa phải là gió lạnh cắt da cắt thịt. Khí lăng lăng, cũng mới chỉ là săn se lành lạnh, cuối thu, chưa ảnh hưởng nhiều tới việc đi lại, nên mới có thể Nhẹ kéo buồm thơ qua cửa Bạch Đằng, cùng với một tâm trạng lâng lâng của một thi nhân đang làm chủ chính mình, làm chủ hoàn cảnh, tâm hồn có vẻ tiêu sái. 

Hai câu 3 và 4, tả thực. Tả cảnh núi non và quang cảnh hai bờ sông Bạch Đằng:

Ngạc đoạn kình khoa sơn khúc khúc,
Qua trầm kích chiết ngạn tằng tằng.

Núi non lớp lớp nối tiếp nhau, chen vai thích cánh như luỹ như thành, như cá sấu bị chặt (ngạc đoạn), như cá kình bị mổ (kình khoa). Hình ảnh dãy núi Tràng Kênh đấy chăng? Rồi lại còn ngổn ngang chồng chất gò đống, ngòi lạch, hiện lên như thể những mũi qua chìm (qua trầm), những ngọn kích gãy (kích chiết) bên bờ sông…Tả cảnh, liệt kê, liên tưởng so sánh khoa trương, nhưng là một sự liên tưởng khoa trương rất chính xác và hấp dẫn, cũng ít thấy, thậm chí là chưa hề thấy trong thơ thời Trung đại Việt Nam. Hơn thế, tả cảnh vật mà tác giả như đang dựng lại, đang tái hiện lịch sử oai hùng của những trận chiến ác liệt như vừa mới diễn ra ở chính nơi này, với một cảm hứng vô cùng hào sảng. Người đọc có thể hình dung như thấy khúc sông này đang sôi lên tiếng hò reo dậy đất, tinh kỳ phấp phới, Trận đánh thư hùng chửa phân / Chiến luỹ bắc nam chống đối / Ánh nhật nguyệt chừ phải mờ / Bầu trời đất chừ sắp đổi (Trương Hán Siêu-Phú sông Bạch Đằng)… Phải có một tâm hồn khoáng đạt, một trí tuệ siêu việt, sâu rộng và khả năng liên tưởng nhạy bén, tài hoa, mới có thể sáng tạo được những câu thơ tràn đầy hào khí anh hùng lẫm liệt như vậy!

Hai câu tiếp theo, luận về địa lợi. Bởi đang đối diện với núi non cảnh vật bên sông Bạch đằng, nên mới luận về địa lợi, tức là sự lợi hại của hình thế núi non sông nước Bạch Đằng, xét về mặt quân sự. Tác giả viết:

Quan hà bách nhị do thiên thiết,
Hào kiệt công danh thử địa tằng.

Bách nhị (hai trăm), đấy là mượn điển tích của Sử ký bên Tàu, nói rằng hai vạn quân Tần, có thể đánh thắng được hai trăm vạn quân các nước chư hầu, tức hai người lính chốt giữ nơi hiểm yếu, có thể địch nổi vài trăm quân đối phương. Cũng vậy, địa thế hiểm trở của Bạch Đằng, có thể làm tiêu vong cuồng vọng của bất kỳ đội quân xâm lược nào, cho dù chúng có thể rất hùng hậu và thiện chiến đến đâu chăng nữa. Lịch sử đã chứng minh điều ấy. Trời đất đã sắp đặt cho ta quan hà hiểm yếu, ở chính nơi đây (thử địa tằng) để chống kẻ cuồng ngông và tàn bạo là giặc dữ phuơng Bắc. Đấy cũng chính là nơi anh hùng hào kiệt có thể lập nên công danh rạng rỡ, như Ngô Quyền, như Lê Hoàn, như trần Hưng Đạo và biết bao anh hùng hữu danh và vô danh khác, nối tiếp nhau trong lịch sử chống xâm lăng, bảo vệ toàn vẹn nền độc lập của dân tộc Đại Việt...

Hai câu kết, cảm thán, suy tư về lịch sử. 
Vãng sự hồi đầu ta dĩ hĩ,
Lâm lưu phủ ảnh ý nan thăng.

Việc cũ, việc xưa (vãng sự), tức những trận chiến ác liệt trên sông Bạch Đằng, những chiến công làm xoay chuyển trời đất, mở ra vận hội mới cho đất nước. Quay đầu nhìn lại, than ôi, tất cả những việc xưa đã trôi vào dĩ vãng cả rồi. Bọn xâm lược đã tiêu vong, anh hùng còn lưu danh muôn thủa. Giờ đây, muôn lớp anh hùng đã theo mây khói về thiên cổ, chỉ còn dòng sông vẫn chảy hoài, mà nhục quân thù khôn rửa nổi! Trong lòng thi nhân trào lên bao nỗi cảm hoài mà Cúi xuống dòng sông mò bóng, bao ý tình không sao nói hết ra được…

Không nói, nhưng thật ra tình thơ ý thơ đã hiển lộ cả rồi. Chỉ là để cảm thán đấy thôi, cho ngân nga mãi tiếng lòng thi nhân đang thăng hoa dạt dào cảm thức về lịch sử oai hùng của một dân tộc quật cường, từng lập nên những chiến công hiển hách ở ngay chính dòng sông này. Cúi xuống dòng sông mò bóng là một hình ảnh thơ rất lạ và đầy gợi hình, gợi cảm. Ngồi trên chiếc thuyền nhẹ, kéo buồm thơ trên sông nước Bạch Đằng, rồi cúi xuống dòng sông Bạch Đằng lịch sử này mà mò bóng, mò chính cái bóng mình soi xuống mặt nước, hay là mò cái bóng hình quá khứ xa xăm? Có lẽ là cả hai vậy! Và ý nan thăng (ý khó nói ra), cảm xúc không nói thành lời, không thể diễn đạt nên lời. Một ý thơ hàm súc và độc đáo, nếu tôi không nhầm, thì chỉ thấy trong thơ của đại thi hào Nguyễn Trãi mà thôi!

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}