Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Nghiên cứu:

 

Độc đáo những phiên chợ chỉ có ở xứ Thanh (tiếp theo và hết)

TS. Hoàng Minh Tường | Thứ Năm, 09/01/2020 10:55 GMT +7

Thanh Hóa là miền đất cổ, trường tồn và đồng hành với lịch sử dân tộc, với đủ các vùng miền: Rừng, biển, đồng bằng và trung du. Miền đất có dòng sông Mã hình thành nên nền văn hoá Đông Sơn nổi tiếng. Địa thế đó đã tạo cho đất và người xứ Thanh có những đặc điểm chung giao hoà với các vùng miền khác trong cả nước, song lại có những sắc thái riêng biệt rất xứ Thanh không lẫn vào đâu được: "Vẻ non sông tốt tươi... đến những sản vật quý cũng khác mọi nơi...".

Vui chợ Cầu Quan

Cầu Quan vui lắm ai ơi/ Trên thì chợ họp, dưới bơi thuyền rồng. Cầu Quan xưa là huyện lỵ của huyện Nông Cống. Nơi đây có chợ Thượng họp ngay trên bờ sông Lãng Giang, hội tụ cư dân các làng vốn xưa cùng tổng, xã: Mưng, Tống, Sở, Bi, Kiều, Thanh Hà, Tý Thôn, Yên Quả, Đông Bằng, Đông Cao... Xưa kia, hằng năm đến đầu mùa Xuân, Cầu Quan có hội đua thuyền rồng cho trai tráng trong làng thi tài. Dân chúng kéo về chợ Thượng vào ngày đầu Xuân vừa mở hàng phiên chợ Tết, vừa được xem bơi thuyền rồng.

Cầu Quan bắc qua khúc sông Lãng Giang từ non xanh, lặng lờ trôi giữa đồng bằng, hợp với sông Yên rồi đổ ra biển ở cửa Lạch Ghép. Từ xa xưa, cư dân tụ họp đôi bờ, phong cảnh trù phú. Nơi đây có đền Mưng thờ Tham Xung Tá Quốc Chàng Ất Đại Vương, chùa Bạch Mã thờ Phật, vẳng trong thinh không tiếng trống tế thần chen hồi chuông, tiếng mõ khiến cho không gian một vùng non nước hữu tình thơm ngát hương xuân.

Mùa xuân là mùa lễ hội Cầu Quan. Xưa, hội hè diễn ra suốt mùa xuân từ mùng 3 tết đến hết tháng 3 âm lịch, đều xoay quanh tục thờ Tham Xung Tá Quốc. Thần Tham Xung là con trai út Lê Ngọc Thái thú quận Cửu Chân đời nhà Tùy cai trị nước ta. Tham Xung Tá Quốc là tên hiệu, tước phong đại vương, húy Lê Hữu, tục danh Chàng Út, sắc phong thần là Chàng Ất đại vương. Năm 618, nhà Đường đánh đổ nhà Tùy, tiến sang xâm lược nước ta, năm cha con Thái thú Lê Ngọc tập hợp quân sĩ chống lại. Chàng Út Lê Hữu bảo vệ vùng đất: Tĩnh Gia, Quảng Xương, Nông Cống, Triệu Sơn. Trong một trận đánh quyết liệt ở Quảng Xương, Lê Hữu bị địch chém đứt cổ, nhưng không chịu để rơi đầu, phi ngựa chạy về đến bến Đá làng Mưng (xã Trung Thành) thì hóa thân về trời. Người đời nhớ ơn lập đền thờ, gọi là đền thờ Thánh Mưng. Đền Mưng bị Đế quốc Pháp ném bom phá hoại trong kháng chiến “chín năm”, sau hòa bình thống nhất mới xây dựng lại và phục hồi lễ hội.

Chợ Thượng Cầu Quan là chợ nông sản, nổi tiếng là lúa gạo, cá tép, ốc cua...; các loại hoa quả thời nào thức ấy với chuối, dừa, mía, táo và đồ đan bằng tre nức, đồ gánh, quang mây, áo tơi, nón lá... Chợ mở quanh năm và đông vui nhất là vào mùa xuân cũng là ngày hội bơi thuyền rồng và tục đức thánh Đền Mưng.

Đến với chợ Thượng, người dân và khách thập phương không chỉ đi chợ, chơi chợ, mua và bán, trong những ngày đầu xuân mới họ còn hòa vào với dòng người khắp nơi đổ về đây để xem hội bơi thuyền rồng - tức loại thuyền có chạm đầu rồng ở đầu thuyền hay cả hình rồng suốt lườn thuyền trên sông Cầu Quan từ các làng Đông Cao, Tỵ thôn tới ngã ba sông Yên và chiều ngược lại. Không chỉ "họp chợ và coi bơi thuyền rồng", mọi người còn được thưởng thức trò thờ làng Mưng với tục chèo chải diễn ra trong đêm thờ đức thánh Tham Xung vào những ngày đầu xuân năm mới. Vào các ngày: Mùng 5, mùng 6, mùng 7, mùng 8 tháng 3 âm lịch diễn 4 trò, mỗi đêm một trò: Tống Trân Cúc Hoa, Thục Vân, Lưu Quân Bình và Tuấn Khanh với chủ đề Hiếu, Tiết, Nghĩa; đồng thời ca ngợi thánh Tham Xung nêu cao tấm gương chiến đấu hy sinh oanh liệt chống kẻ thù xâm lược, trở thành vị thần linh bất tử, theo quan điểm lịch sử của dân gian in dấu ấn dân ca Thanh Hóa. Tục thờ này với mục đích tạ ơn thần linh, mong cầu thần linh phù hộ dân làng, dân xã nhân khang vật thịnh. Đặc biệt, dân làng không được đem làn điệu hát thờ thần để hát ru con, ru em, ru cháu, hoặc ca hát trong lúc vui chơi.

Đi chợ tình duyên

Ở xứ Thanh có một loại chợ tương đối đặc biệt đó là chợ Quan Hoàng - chợ tình duyên. Chợ này nằm bên dòng sông Mã, thuộc Cẩm Hoàng, Cẩm Thuỷ là địa bàn cư trú của người Mường - Việt, nay thuộc xã Vĩnh Quang (Vĩnh Lộc), Cẩm Vân (Cẩm Thuỷ).

 

Một phiên chợ tình.

 

Trong dân gian hãy còn nhắc nhớ: Ở vùng Mường Trong có Nàng Nga là con gái của ông cun Đủ Già giàu có và quyền thế, Nàng Nga đẹp người, đẹp nết cả mường Trong, mường Ngoài đều nức tiếng. Vào một ngày xuân nàng xin phép cha mẹ cho mở chợ Quan Hoàng và mong ước tìm được người trai tài để kết bạn trăm năm. Trong mùa xuân ấy nàng đã gặp đạo Hai Mối, con cun Mường Trắng tài giỏi, tráng kiệt, tuấn tú khôi ngô, đôi trai gái đã trao duyên, trao tình, hẹn ước với nhau nên duyên chồng vợ, nên cửa nên nhà.

Trong ngày xuân mở chợ ấy, Nàng Nga đẹp người, đẹp nết, tâm hồn phơi phới sức xuân, mỗi bước nàng đi có cờ dong, trống giục sôi động cả một vùng non xanh, nước biếc. Giữa buổi chợ đông đôi trai tài gái sắc gặp nhau và Hai Mối đưa lời ướm hỏi. Nàng Nga vốn là con nhà nền nếp đã trả lời chàng: "Nhà anh giàu có bao nhiêu/ Mà đòi chác em giữa đàng/ Nhà anh vàng có bao nhiêu/ Mà đòi chác em giữa chợ". Sau khi cảm mến nhau Hai Mối ngỏ lời, dạm hỏi: "Khúc sông sâu nhà em/ Đã ai buông chài thả lưới/ Em là phận gái/ Đã ai thả miếng trầu quả cau". Nàng Nga trả lời: "...Khúc sông sâu/ Chưa ai buông chài thả lưới/ Em là phận gái/ Chưa ai thả miếng trầu quả cau/ Em đang ở đậu sống dài/ Ăn nhờ cơm cha, mặc nhờ áo mẹ".

Đi chợ mùa xuân họ mang theo đồ ăn, thức uống, cùng sẻ chia "Đi chơi chợ có mang cơm đi ăn xá/ Mang cá theo ăn đường/ Thôi thì mở cơm ta cùng nhá/ Mở cá cùng ăn/ Trầu trong khăn cùng lấy/ Mở lời ăn tiếng nói/ Để nhớ để thương". Lời thương yêu cảm mến và sự trao duyên, trao tình giữa Nàng Nga - Hai Mối buổi chợ xuân Quan Hoàng mãi mãi là một thiên tình sử đẹp.

Không gian mở chợ Quan Hoàng "Ở chợ Cẩm Thuỷ Quan Hoàng/ Đường sang quán Duộng/ Chiều xuống ăn thề ở ngọn sông Ngang" nằm bên dòng sông Mã. Quan Hoàng xưa nổi tiếng là khu chợ sầm uất trên bến dưới thuyền, khắp nơi về đây buôn muối bán mắm, buôn đọi bán trà. Có hàng lược đồi mồi, kim may chỉ vá, buôn bè bán nứa, buôn trâu bán bò. Nơi đây là cửa ngõ giao thương giữa miền xuôi và miền ngược, giữa miền trong và miền ngoài chủ yếu bằng đường bộ và đường thuỷ sông Mã. Từ đây có thể ngược sông Mã lên tới miền Thượng Lào và ra tới đất kinh kỳ, kẻ chợ.

Chợ Quan Hoàng mở giữa ngày xuân, bắt gặp Hai Mối đi đắp bai, khai ruộng, Nàng Han đi chơi trên núi mang theo cả cồng chiêng và hẹn nhau trong hội séc bùa, mùa xuân bầu trời trong xanh, chim ó bay trên lèn đá trắng, hoa Bông Trăng, loài hoa có mầu đỏ và trắng biểu tượng cho tình yêu đẹp đẽ trong trắng sắc son của người Mường bừng nở. Cùng với sắc mầu là âm thanh của lễ hội mùa xuân với không gian tràn ngập các cung điệu và khúc thức của các nhạc cụ ngân lên rộn rã: "Đã nghe rùng rinh trống bồng/ Đã nghe lung bung trống bạt/ trống hát nhà trò/ Cò ke, kèn bè rộn rã" trong mùa xuân đó có cả bánh trái, âm thực của mùa xuân như: "quà bánh bắng" (bánh chưng không nhân) "dặng bánh bột" (bánh gói lá dong đồ chín). Bức tranh xuân muôn sắc mở ra phơi phới tình yêu tràn đầy, giục giã trai mường trên, gái bản dưới tung tẩy bước chân về chợ tình duyên chợ Quan Hoàng, gặp gỡ hẹn hò để kết duyên chồng vợ.

Bến Đuộng đất kẻ Đủ làng Già, La Sơn mường Đủ - Ó là quê hương của Nàng Nga, nơi có đền thờ của Nàng Nga mà bà con dân tộc Mường ở đây gọi là đền Mẫu. Nàng Nga đi chợ Quang Hoàng được người Mường ở án Đồ Thạch Bình và người làng Cẩm Hoàng, Cẩm Thuỷ và Quan Vịnh, Vĩnh Quang vùng Eo Lê kết chạ, vì các làng này đều có quan hệ với Nàng Nga. Chạ được tổ chức vào hai ngày (từ 10-12/2 âm lịch) hàng năm. Chợ Quan Hoàng nơi trên sông dưới bến, đi ngược về xuôi, ra cả đất kinh kỳ kẻ chợ, hội tụ đủ không chỉ sản vật trên rừng dưới biển mà hội tụ cả các sắc mầu văn hóa của khắp mọi vùng miền (kể cả miền thượng Lào) tụ hợp về đây khoe sắc. Chợ Quan Hoàng nơi Nàng Nga mở hội kén chồng là bản tình ca đẹp trong tình cảm bao thế hệ đã qua, hôm nay và mai sau.

Đầu xuân 2019, chợ tình duyên Quan Hoàng mới được khôi phục  nhằm phát huy những sắc thái văn hoá cổ xưa đã kết tinh thành giá trị, đồng thời bồi bổ, làm phong phú thêm những giá trị mới của cuộc sống đương đại. Chợ Quan Hoàng được phục dựng không chỉ là chợ giao lưu văn hoá, trao đổi tình cảm giữa đôi lứa yêu nhau mà quan trọng hơn là nơi thể hiện nếp sống của văn hoá chợ, coi trọng tình người, nghĩa nhân văn trong ứng xử giao tiếp. Chợ này vừa là nơi giao thương hàng hoá và cũng đồng thời là nơi quảng bá các sản phẩm văn hoá - kinh tế không chỉ thu hút quần chúng nhân dân và du khách trong nước mà quan trọng hơn còn hấp dẫn khách quốc tế đến thăm, khám phá về lịch sử, văn hoá, du lịch ở miền đất xứ Thanh nơi có chợ Quan Hoàng và được nghe truyện thơ hấp dẫn đến mê hồn về chuyện tình duyên của đôi lứa yêu nhau trong mùa xuân tươi đẹp, góp phần phát triển kinh tế xã hội, xây dựng cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc, lành mạnh, văn minh.

Với các chợ tiêu biểu ở các vùng miền xứ Thanh mở ra trong những ngày xuân, không chỉ là chợ giao thương, chợ văn hóa của một thời đã qua, mãi còn có sức sống trường tồn, những mỹ tục ấy được người xưa tạo dựng, gìn giữ, trao truyền và được các thế hệ thực hành cho đến hôm nay, đã và đang phát huy giá trị, trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch trên quê hương Thanh Hóa. Miền đất hội đủ vẻ đẹp của tình người, hòa cùng non xanh, nước biếc và hương vị ẩm thực hấp dẫn, gọi mời.

Nguồn: vanhoadoisong.vn

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}