Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Diễn đàn văn nghệ VN:

 

Đường Thi từ điển - Một công trình khoa học đáng quý

PGSTS.Nguyễn Trường Lịch | Chủ Nhật, 23/10/2016 10:11 GMT +7

Trên bàn đọc sách của tôi là cuốn Đường thi từ điển dày cồm cộp, hơn 1400 trang khổ rộng 16x24, bìa in rất đẹp do Nhà xuất bản Văn học ấn hành.tái bản lần hai (2015).

Ấn tượng đầu tiên đối với tôi,  lẽ ra đây phải là công việc của một nhóm người, nhưng ngược lại chỉ một mình Hồng Diệu đã hoàn thành xuất sắc cuốn sách này. Tác giả tuy đã trải bốn năm học ngành kỹ thuật ở Trung quốc, song  lại mê văn thơ, anh đã dịch nhiều tác phẩm, mà đậm nét nhất phải kể đến cuốn Đường thi từ điển. Người soạn đã nỗ lực suốt một thời gian khá dài làm xong một công trình đồ sộ. Thật đáng trân trọng và đáng ca ngợi. 

Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Hoa đã giúp chúng ta hiểu rõ quá trinh giao lưu và tiếp nhận dòng văn hóa phương Bắc trải dài hàng ngàn năm là môt tất yếu lịch sử. Từ đó thơ Đường chiếm vị trí khá đậm nét vừa sâu, vừa rộng trên quá trình phát triển thi ca thành văn của Việt Nam ta. Dường như Đường thi đã xâm nhập sớm nhất và sâu nhất trong đời sống văn hóa - xã hội Việt so với dòng văn xuôi phong phú, mà nổi bật là các bộ tứ đại danh tác:-Tam quốc,Thủy Hử, Tây Du và Hồng Lâu mộng  v..v…cũng được phổ cập muộn hơn. Chính vì thế, sự ra đời của cuốn từ điển lớn này là một đáp ứng thật sự bổ ích không chỉ đối với đông đảo bạn đọc muốn hiểu rõ hệ thống từ Hán - Việt vốn chiếm đến gần 70% ngôn ngữ - văn tự  Việt, mà dặc biệt cần thiết đối với giới chuyên môn nghiên cứu văn hóa - văn học Trung Hoa cùng giới ngôn ngữ học, nhất là môn từ nguyên học… 
   Cách viết của tác giả là không dừng lại ở giải thích nghĩa của mỗi từ, mà lấy thêm dẫn chứng qua một số câu thơ Đường và mở rộng ra so sánh cách dùng từ gốc Hán này trong ngôn ngữ thi ca Việt. Đây chính là nét sáng tạo đậm tính khoa học có suy nghĩ công phu,  bộc lộ rõ nét sống động của từ gốc chuyển vào ngôn từ  Việt. Trong đời sống hàng ngày nhiều từ thường dùng theo thói quen, chúng ta cứ ngỡ là gốc Việt, nhưng khi mở từ điển ra mới biết nó được bắt nguồn từ gốc Hán. Đã từ lâu, các nhà khoa học từng khẳng định “ ngôn ngữ không mang tính giai cấp”, mà nó chỉ mang tính thông tin giao tiếp trong hoạt động  đời thường của loài người. Chẳng hạn như từ lan can, ai cũng tưởng đó là cái lan can nơi hiên nhà giống như từ  ban công phiên âm từ tiếng Pháp. Nào ngờ đó lại là gốc Hán, mang nghĩa: - ngổn ngang, chi chít, ngắn dài.., mà nhà
thơ Bạch Cư Dị từng viết:
 - Ngọc dung tịch mịch lệ lan can.= Vẻ mặt âm thầm, ngắn dài dòng lệ.(Trường hận ca). Còn từ Vạn trong căp từ ngàn vạn lần, mà ngày ngày trẻ con, người lớn hay dùng như tiếng mẹ đẻ. Song thực chất từ vạn này lại thuộc gốc Hán có nghĩa là mười ngàn.với dẫn chứng thơ:
                    Xuân chủng nhất lạp túc   =   Mùa xuân gieo một hạt thóc 
  Thu thu vạn khỏa tử     =   Mùa thu gặt vạn hạt lúa (thơ cổ phong)
     Sẽ thú vị hơn nếu lấy thêm dẫn chứng từ hoàng có nghĩa màu vàng. Cái hay  ở đây là ở chỗ người soạn sau khi giải thích các từ khó đều tìm dẫn chứng trong thơ ca, gồm cả thơ Việt. Nổi bật nhất là bài thơ nổi tiếng Hoàng hạc lâu nói về vua Ngô Phù Sai nhìn thấy một con hạc vàng bay lên trời, rồi hạ lệnh lập đền thờ. Bài thơ của Thôi Hiệu rất nổi tiếng và được phổ biến sâu rộng trong giới trí thức xưa và nay, những ai quan tâm đến Đường thi đều ham thích. Nhiều thế hệ người Việt từng đến thăm lầu Hoàng hạc  và lớp hậu sinh thường thuộc lòng bài thơ dịch đầy hấp dẫn từ ngòi bút tài hoa của Tản Đà:                  
                                                                 Hạc vàng ai cưỡi đi đâu,
                                                         Mà đây Hoàng Hạc riêng lầu còn trơ.
                                                              Hạc vàng đi mất từ xưa!
                                                         Nghìn năm mấy trắng bây giờ còn bay!
                                                            Hán Dương sông tạnh cây bày,
                                                           Bãi xa Anh Vũ xanh đầy cỏ non;
                                                        Quê hương khuất bóng hoàng hôn,
                                                      Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai!
   Và cả nữ sĩ Ngân Giang cùng từng hướng tới:
                                                      Thơ trăm ý hướng mây Hoàng Hạc,
                                                      Lòng mấy phương buồn gió Bích Ngô.      
     Chúng ta thường hay nói Mỹ nhân là người đẹp cùng nghĩa với mỹ nữ được thể hiện trong câu thơ của Vương Xương Linh:  
                                      -  Phù dung bất cập mỹ nhân trang
                                    =  Hoa phù dung không đẹp bằng sắc đẹp mỹ nhân.
    Còn Quách Tấn viết câu thơ:        -  Mở sách khôn tìm bóng mỹ nhân
                                                               Đèn treo im ỉm lắng tin xuân.
    Có lẽ từ hoa (hoa quả) mọi người nhìn hoa hàng ngày cứ tưởng là gốc Việt, song chính là gốc Hán. ( Miền nam nước ta gọi hoa là bông là gốc Việt).
 Tào Mân viết hai câu thơ khá đẹp:      
                                                           Môn ngoại vô nhân vấn lạc hoa,
                                                      Lục âm nhiễm nhiễm biến thiên nha.
  ( Ngoài cửa không ai hỏi hoa rụng   //  Sắc cây xanh mướt trải đến chân trời)
 Còn Hồng Diệu lại liên tưởng đến hai câu thơ Nguyễn Đức Mậu khá hay:
                                                           Nơi tôi ở hoa đại rơi trắng đất.
                                                       Có ai nhìn hoa nghĩ tóc bạc trên đầu.
 Còn từ thâm có nghĩa sâu, vắng, lặng, xa. Lý Bạch viết:
                                                        Mỹ nhân quyền châu liêm
                                                        Thâm tọa tần nga mi.
                  ( Người đẹp cuốn rèm châu  //   Lặng ngồi chau mày lại ) 
      Tác giả liên hệ đến bài thơ Nguyên tiêu theo thể loại thơ Đường, mà Bác Hồ
viêt vào thời kháng chiến ở rừng Việt Bắc:
                                               -   Yên ba thâm xứ đàm quân sự
                                                 Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền. 
    Bài thơ được xếp vào sách giáo khoa phổ thông do Xuân Thủy dịch. Tôi nghĩ để giữ được chữ Thâm ( sâu) cũng có thể dịch:  
                                                      Rừng sâu khói sóng bàn việc quân,
                                                 Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền.
Tìm hiểu về từ bạn – được dùng suốt ngày kể từ bé con lon ton lớp mầu giáo.Ai ai cũng nghĩ đó là tiếng chạnh chọe của tuổi trẻ mách chuyện với cô giáo. Nhưng lại là gốc Hán, có nghĩa bạn bè, chúng bạn.Vương Duy viết câu thơ:                   
                -  ơng thì cán sa bạn     //   Mạc đắc đồng xa quy
       (Những bạn giặt lụa một thời  //  Không được ngồi cùng xe về(VịnhTây Thi)
   Tác giả so sánh thật khéo với câu ca dao Việt:
                                                                          Tin bợm mất bò,
                                                               Tin bạn mất vợ, nằm co một mình.
    Hàng ngày mọi người thường nói đến từ quốc với nghĩa tổ quốc, ái quốc.
Đỗ Phủ viết:                                         Quốc phá sơn hà tại
                                                       Thành xuân thảo mộc thâm (Xuân vọng)
   Nguyễn Trãi viết:                               Vãng sự nan tầm thì dị qúa
                                                          Quốc ân vị báo lão kham liên.
                                             (Thời gian trôi qua việc cũ khôn tìm thấy,
                                              Ơn nước chưa đền, tuổi già thật ái ngại)
                                                                   (Đêm đi thuyền ghé cửa biển xúc cảm)
    Bàn về chữ nghĩa, không thể không nói đến từ văn mang nghĩa văn chương, văn vẻ. Trong bài thơ Ngày xuân nhớ Lý Bạch, nhà thơ Đỗ Phủ viết:                                 
                    Hà thời nhất tôn tửu            //    Trùng dữ tế luân văn.
              Ngày nào uống một chén rượu //   Lại cùng bàn kỹ về văn chương
      Trên đây, tôi chỉ nêu một số dẫn chứng tiêu biểu thường gặp để sáng tỏ
những đóng góp bổ ích đáng kể của cuốn Đường thi từ điển. Khối lượng sưu tầm trích dẫn đồ sộ này chỉ có thể đạt được bằng niềm say mê lao động khám phá với tầm văn hóa sâu rộng của người soạn. Nếu không bền bỉ liên tục mò mẫm tìm kiếm để so sánh nhằm sáng tỏ các từ ngữ cũng như các bài thơ trong lịch sử văn chương Trung Hoa và cả thơ ca Việt thì không thể hoàn thành đạt kết quả tốt đẹp như vây.  
     Là người từng tham gia viết Từ điển văn học thế giới (phần Văn học Nga và Văn học Nobel ), tôi nghiệm thấy cái khó của người soạn từ điển là cần chữ tín -tin cậy được, không thể ngoa ngôn, mà chỉ cần vừa và đủ mới không quá liều lượng. Từ đấy mới có thể trở thành sách tham khảo tốt. Đóng góp đáng quý của
cuốn Đường thi từ điển cũng là ở điểm này.
    Để kết thúc, xin nhắc lại câu chuyện Vương Bột mà chính tác giả Hồng Diệu đã đến tận đất xứ Nghệ để khảo sát. Vương Bột (649-676) nhà thơ thời Sơ Đường có biệt tài làm thơ từ lúc mới 14 tuổi đã được vua Đường Cao Tông khen hay và cho đỗ cao. Nhưng ông đã làm một số bài hịch bị nghi ngờ là giễu cợt nhà vua, nên bị quy tội nặng, sau đó được ân xá. Vương Bột đi thuyền đến thăm bố Vương Phúc đang làm thái thú ở Giao Chỉ - đất Nghệ An. Không may gặp bão lớn, thuyền bị lật, nhà thơ và bảy gia nhân bị bão nhấn chìm ở vùng biển xứ Nghệ. Hiện nay-theo khảo sát của Hồng Diệu-28-8-2015- ở xã Nghi Xuân,huyện Nghi Lộc còn một tấm bia đá khá lớn cây cối phủ xanh bốn phía. Cách đó khoảng 10 mét có một tấm bia khác nhỏ hơn, được dựng trên mộ Vương Bột, chữ đã mờ trên hai tấm bia. Mộ nhà thơ nằm trước thảm cây xanh rộng và thoáng, thường có hương hoa, tuy không uy nghi. Người dân nơi đây nói có hai tâm bia đã được chuyển đi nơi khác và trong đền ngày xưa có ba pho tượng ba cha con Vương Phúc.(?)
   Từ xa xưa, vùng này có giai thoại kể rằng, Vương Bột vốn làm thơ hay, nhưng uất ức vì chết trẻ, nên vào những đêm trăng biển lặng, Vương hiện ra trong đền ngâm hai câu thơ hay nhất của bài Đằng Vương các tự  của chính mình:
Lạc hà dữ cô vụ tề phi,
                                                 Thu thủy cộng trường thiên nhất sắc.             
                                               (Ráng chiều cùng bay với cánh cò lẻ loi,
                                                Nước thu với bầu trời dài liền một màu.)
 Thế rồi một ngày nọ, có nhà văn đi qua nghe thấy, vội chê hai câu thơ trên mỗi câu thừa một chữ. Câu đầu thừa chữ dữ; câu sau thừa chữ cộng. Từ đấy, không còn ai nghe tiếng ngâm thơ của Vương Bột nữa. Người viết bài này hồi còn học Tiểu học trước cách mạng 1945 từng nghe ông ngoại – một bậc túc nho - kẻ về câu chuyện lạ lẫm nơi đây, còn mức độ đúng sai cũng  đã  trôi nổi  xuyên  qua
hàng ngàn năm?
     Đáng tiếc là ngày nay không còn các bậc túc nho- dù là dân xứ Nghệ- nhưng vẫn có một số nhà báo và MC vẫn thích khoe chữ, dù không rõ nghĩa. Tại sao lại phải dùng nhiều từ Hán Việt? Cứ nói huyên thuyên là “chuyện hy hữu”, mà không nói đơn giản là “chuyện hiếm có”, “chuyện hiếm thấy”,“chuyện hiếm xẩy ra” thì mọi người trẻ già đều hiểu rõ? Bởi lẽ không dễ gì đi tìm Từ điển Hán Việt để biết phải trái mà dùng cho hợp lý!
    Mỗi người cần cố gắng nói cũng như viết sao cho giản dị dễ nghe, dễ hiểu để giữ được bản sắc tiếng Việt - tiếng mẹ đẻ muôn quý ngàn yêu, mà không cần dùng đến từ điển thêm phiền phức!?.

                                                                                        Xuân Bính Thân-2016
                                                                                                          NTL-Khoa Văn. ĐHQGHN

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}