Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Sách:

 

Giáo lý đạo phật và cảm hứng thơ văn của tiền nhân*

Hồ Sĩ Vịnh | Thứ Hai, 17/04/2017 10:39 GMT +7

Lần theo lịch sử, văn chương nghệ thuật dân tộc, chúng ta biết, Phật giáo là bạn đồng hành, là nguồn cảm hứng sáng tạo của nhiều văn nhân.

Dưới thời Lý - Trần có một dòng văn chương được sáng tác do các nhà sư tài năng chịu ảnh hưởng triết học Phật giáo. Nhiều bài thơ, bài kệ như Hư không của Đạo Hạnh, Nguyên Hòa, Thủy chung của Khuông Việt, Thủy Hỏa của Huệ Sinh, Tâm không của Viên Chiểu, Sinh, lão, bệnh, tử của Lý Ngọc Kiều, Chân tính của Hứa Đại Xá v.v… phản ánh cảm hứng và thị hiếu nhuốm màu Phật học mang đậm triết lý sắc - không. Thời đó, trong thơ ca, ngay cả khi nhà thơ lấy đề tài khác ngoài Phật giáo cũng có thể mang dấu ấn giáo lý nhà Phật. Tác giả Một bức tranh quê với 4 câu thơ mà cũng vận dụng văn phong biện chứng thực - hư; vô - hữu;

Thôn hậu, thôn điền đạm tự yên

Bán vô bán hữu tịch dương biên

Mục đồng địch lý qui ngưu tận

Bạch lộ song song phi hạ diền

Dịch nghĩa: Xóm trước thôn sau tựa khói hồng; Bóng chiều dường có lại dường không; Mục đồng sáo vẳng trâu về hết; Cò trắng từng đôi hạ xuống đồng.

Tính biện chứng thường đưa lại tâm trạng lạc quan có giá trị nhân sinh rất có ích cho nhân tâm, thế đạo. Một câu thơ của sư Mãn Giác: Đừng tưởng hoa tàn, hoa rụng hết; Đêm qua sân trước một nhành mai; Một câu nói của Vương Hải Thiều: “Mọi người đều thấu hiểu vô vi là vui. Nếu được vô vi mới coi đấy là nhã” v.v… là đều bắt nguồn từ nhân sinh quan tiến bộ Phật học có thể chiêm nghiêm được.

Tư tưởng Phật giáo được phản ánh ở các cung bậc khác nhau trong thơ ca, nghệ thuật dân gian. Dưới thời Trần, người ta đã chỉnh lý các huyền thoại, truyền thuyết, truyện ngụ ngôn, cổ tích, các điệu múa, các bài hát theo tinh thần Phật giáo. Thần Man Nương từ trước được coi là vị thần thiên nhiên (Thờ Đá) - một biểu tượng về khát vọng sức sống của con người, của nghề nông - đã biến thành vị Phật (có nơi thờ Phiến Đá được rước vào điện được gọi là Thạch Quang Phật). Cô Tấm trong truyện cổ tích Tấm - Cám biến thành nàng Y Lan sùng Phật, nên Tấm biến thành Phật Quan Âm. Bà mẹ Thánh Gióng trở thành Phật Bà. Huyền thoại về những con người khổng lồ thời Hùng Vương tái hiện dưới hình tượng nhà sư Dương Không Lộ có công lao khai phá đất đai, vượt sông trừ thủy quái, thu gom đồng về đúc tứ đại khí (Tượng Phật Chùa Quỳnh Lâm - Đông Triều; tháp Báo Thiên - Hà Nội; Chuông Quy Điền - Chùa Diên Hựu; Vạc Phổ Minh - Nam Định). Nghệ thuật Chèo lúc sơ khai là hát cửa đình, sau chuyển thành Chèo nhà Phật; bài hát cửa đền thờ Hùng Vương được “Phật hóa” thành điệu Lý Liên dâng sen cho Đức Phật. Việc xây dựng chùa, dựng tháp, tạc tượng, đúc chuông và các bố cục hệ thống đồ thờ, nghi thức tụng kinh, niệm Phật, v.v… thường theo những quy chuẩn của Phật giáo. Tín ngưỡng Phật giáo khi đi vào dân gian cũng có những biến đổi phù hợp với nhu cầu, hoài vọng của Phật tử: cứu giúp người tai qua, nạn khỏi (cầu an), làm nên mây mưa sấm chớp để mùa màng tươi tốt (cầu phúc), ban lộc cho người làm ăn lương thiện (tục hái lộc đầu xuân), cứu độ cho linh hồn người chết được siêu thoát (cầu siêu), v.v…

Nghệ thuật tạo hình mang đậm chất thơ ở nhiều thời kỳ lịch sử cũng chịu ảnh hưởng giáo lý nhà Phật. Cảm thức về kiến thức của Phật giáo là sự tìm đến thiên nhiên, mà bây giờ các nhà kiến trúc học gọi là Kiến trúc cộng sinh (symbiose) tức là đưa thiên nhiên vào bố cục kiến trúc, ở đây là vào kiến trúc Chùa chiền, điện tháp… Triết lý Thiên nhân hợp nhất được thể hiện trong sự hòa nhập kiến trúc Phật giáo với cảnh quan thiên nhiên. Các chùa tháp danh tiếng bao giờ cũng được xây dựng gắn liền với địa danh có phong cảnh hữu tình, có khí thiêng sông núi. Cảnh bụt, bầu trời hòa quyện với nhau, có mây gió, trăng sao, cỏ cây, hoa lá, chim muông… là một biện pháp giải thoát, lãng quên trần tục, bụi đời và những ham muốn vật chất tầm thường. Vào thế kỷ XV, ở đại thi hào Nguyễn Trãi (1380 -1442), anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, bên cạnh những cảm hứng lớn lao, bi hùng, hào sảng về đại thắng oanh liệt của dân tộc, người đời sau tìm thấy thi hứng nơi cửa Thiền, đất Phật. Bài thơ Đề chùa Hoa Yên ở núi Yên Tử với bút phá chấm phá nhiều thắng cảnh, nổi lên chùa Yên Hoa ở trên đỉnh, tận nơi hư không. Vua Trần Nhân Tôn ở đó thờ Phật, chính là vị Trúc Lâm đệ nhất tổ. Cũng dòng cảm hứng đó, những bài Thơ tặng tăng Đạo Khiêm về ở núi, Tức hứng đều là những cảnh quan “trung thi hữu họa”, ở đây có đời tục lụy, chuyện Thiền Lâm, cảnh Côn Sơn, tuổi già có thiền tâm, cửa sài quét sạch, chim kêu báo khách, v.v...Trong Ức trai thi tập, có ít nhất là hai bài thơ Du Sơn tự (Đi chơi chùa trên núi) và Đề Nam Hoa thiền phòng (Vịnh đề buồng chùa Nam Hoa) nói lên tâm trạng thanh thản của người ẩn sĩ nơi “núi quang bóng trúc đài” giữa chốn phật đài thanh tịnh: Chèo ngàn buộc bóng xế / Vội lên viếng Phật đài / Mây về giường sư lạnh / Hoa rụng suối hương trôi.[1]

Ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo đối với các tác phẩm văn chương nổi tiếng (cũng rõ rệt nhất vào thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX). Truyện Kiều của Nguyễn Du (1766 -1820); Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều (1741 - 1798) là nhũng ví dụ tiêu biểu. Trong Truyện Kiều, nhà sư Tam Hợp thuyết minh số phận nàng Kiều thực chất là triết luận của Nguyễn Du về đạo trời và lòng người. (Sư rằng, phúc họa đạo trời, Cội nguồn cũng ở lòng người mà ra; Có trời mà cũng tại ta; Tu là cõi phúc, tình là dây oan). Cái Nghiệp duyên qua phát ngôn của nữ sư chính là thuyết nhân quả của nhà Phật, cho rằng cải quả ngày nay là do cái nhân duyên của kiếp trước. Trong Cung oán ngâm khúc, Nguyễn Gia Thiều (người đã chỉ đạo xây dựng tháp chùa Thiên Tích ở Bắc Ninh) đã xây dựng hình tượng người cung nữ với nỗi oán hờn, phẫn nộ chiến tranh với cuộc sống cô đơn, tù hãm, coi cuộc đời là cõi ảo mộng... phải chăng là bắt nguồn từ chủ nghĩa nhân đạo của đạo Phật!? Còn trong Chinh phụ ngâm chủ nghĩa nhân văn mới của thời đại đó được thể hiện ở nhu cầu tự do cá nhân, khát vọng hạnh phúc “sánh nhau cùng gian díu chữ duyên”. Quan niệm của quả - phúc của Phật giáo cũng được lý giải thiết thực hơn. Theo kiếp này hơn thấy kiếp sau.

Ở thế kỷ XX cảm hứng sáng tạo từ đất Phật, cửa Thiền được nhiều chí sĩ yêu nước, những nhà văn hóa lớn tìm đến với lòng ngưỡng mộ thành tâm. Nhà chí sĩ yêu nước nổi tiếng Phan Bội Châu (1867 - 1940), vào những năm hoạt động ở Trung Quốc đã viết ba truyện anh hùng liệt sĩ của cách mạng Việt Nam, trong đó có tấm gương lẫm liệt Tước thái thiền sư (nhà sư ăn rau) Trần Thiện Quảng, một con người hành động, dám xoay chuyển càn khôn, ấp ủ trong lòng một ý chí quật cường để mưu đồ sự nghiệp dân tộc, mặc đầu trải qua muôn vàn hiểm nguy. Nhà sư tiến hành cuộc hành trình vạn dặm đi cầu phép Phật về cứu thế, cứu Tổ quốc, đồng bào đang lầm than dưới ách thống trị của ngoại bang. Nhà sư đã nhịn ăn, chỉ vài miếng rau, quả là qua bữa. Nhà sư như con thuyền độc mộc lướt trên biển cả, vượt núi băng ngàn...Cuối cùng vị “Đường Tăng nước Nam” đã tới cổ Thiên Trúc, nhưng mỉa mai thay đất Phật không còn của Như Lai mà đã sa vào tay người Anh từ lâu rồi. Bấy giờ nhà sư tinh ngộ: ‘Phật không tự cứu được nước Phật thì còn mong cứu được ai”; “Nước của mình mà mình không yêu thì Phật cũng không làm gì được”. Một người biết yêu nước tức là người ấy đã là Phật. Phật là các vị anh hùng dân tộc vậy[2]. Cụ Phan còn biên soạn nhiều tác phẩm triết học, tôn giáo trong thời gian ở Bến Ngự (Huế), trong đó có cuốn: Phật học đăng[3]. Đủ biết tư tưởng triết học của Phan Sào Nam có phần bàn về trời, về qủi thần, về tín ngưỡng, mà Phật giáo đối với cụ là một tôn giáo gắn liền với số phận con người, vì con người. Câu: Sang chi bằng địa vị một con người có thể coi là tư tưởng sáng ngời chủ nghĩa nhân văn Việt Nam.

Cảm hứng sáng tạo nghệ thuật bắt nguồn từ tư tưởng Phật giáo còn tìm thấy ở một số nhà thơ đầu thế kỷ XX: Chu Mạnh Trinh (1862 - 1905) với bài Hương Sơn phong cảnh ca, Nguyễn Nhược Pháp viết Chùa Hương, Nam Trần có Chùa Thiền Mụ, J.Leiba (Lê Văn Bá) đượm mùi Phật trong Bến giác, nhưng tất cả các bài thơ trên chỉ là tức cảnh, mượn bầu trời cảnh bụt để nói tâm trạng của nhà thơ, tình yêu của nhân vật trữ tình, có bài rất điêu luyện, giàu tình cảm thiên nhiên gắn bó với non sông đất nước chứ chưa đúng hẳn tinh thần, triết lý Phật giáo.

Các nhà văn, nhà hoạt động sân khấu hiện đại tìm nguồn cảm hứng từ đức tin từ bi bác ái, cứu khổ cứu nạn. Có thể kể Quan âm thị Kính, Từ Thức  sáng tác và chỉnh lý tập thể Ni cô Đàm Vân của Học Phi, Sư già và em bé của Kính Dân, Mười tám vị La Hán chùa Tây Phương của Huy Cận, v.v... Đây là đề tài lớn xin bàn ở một chuyên đề khác.

Phật giáo là niềm tin thiêng liêng, dù có khoảng trống huyền bí, song khi đi vào đời sống nhân dân, vì lợi ích của dân tộc, của tôn giáo mình thì cái thiêng và cái tục, cái đạo và cái đời, duy lý và duy cảm, trí tuệ và tâm linh đều hướng tới cái Thiện, cái Mỹ, những chân lý của Phật giáo vừa là của đại đa số nhân dân và của nhân loại tiến bộ. Tư tưởng Phật giáo Việt Nam chính là giá trị văn hóa Việt Nam. Phật giáo ở bất cứ thời đại nào cũng đều là “bạn đồng minh” của Đạo giáo, Nho giáo, Thiên chúa giáo. Chính vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong bất cứ hoàn cảnh lịch sử nào, với chính sách đại đoàn kết của dân tộc đã tôn trọng những phẩm chất cao quí của Phật giáo, coi đó là tư tưởng cao thượng, cứu nhân, độ thế, một triết lý nhập thế có nhiều thành công, đáp ứng nhu cầu tâm linh, khát vọng hòa bình, an lạc của người đời nơi trần thế .

-----------------------

* Trích trong sách "THƠ TỪ CUỘC ĐỜI

                             THƠ ĐẾN MỌI NGƯỜI

(Hợp tuyển tiểu luận, phê bình về thơ 1963 - 2013) của Hồ Sĩ Vịnh do NXB Dân Trí xuất bản

 

[1] Nguyễn Trãi - Thơ và đời, NXB Văn học, 1997, các trang: 580, 581, 487, 503.

[2] Chương Thâu: Nghiên cứu Phan Bội Châu, NXB Chính trị quốc gia, tr. 257, 258.

[3] Sđd, tr. 377.

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}