Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Nghiên cứu:

 

Nhà văn, nhà viết kịch Xuân Trình - Người dự báo - Dữ dội - Gai góc- Nhưng đằm thắm, trữ tình

NSND. Họa sĩ. Nhà thơ Lê Huy Quang | Chủ Nhật, 15/12/2019 09:25 GMT +7

Trân trọng giới thiệu tham luận của  NSND, Họa sĩ. Nhà thơ Lê Huy Quang "Nhà văn, Nhà viết kịch Xuân Trình - Người dự báo - Dữ dội - Gai góc- Nhưng đằm thắm, trữ tình" tại Hội thảo khoa học “Xuân Trình – Nhà viết kịch, Nhà lãnh đạo Sân khấu tiên phong của sự nghiệp đổi mới” tổ chức ngày 30/11/2019 tại Hà Nội. 

Toàn cảnh Hội thảo Khoa học Quốc gia về nhà viết kịch Xuân Trình. Ảnh: Thắng.

Nhà văn, nhà viết kịch, nhà báo Xuân Trình (1936-1991). Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật năm 2001; nguyên Phó Tổng thư ký Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Tổng Biên tập Tạp chí Sân khấu, Giám đốc Nhà Xuất bản Sân khấu); là một trong những nhà viết kịch hàng đầu của sân khấu hiện đại Việt Nam - với nhiều vở diễn nổi tiếng, gây nên nhiều tranh luận về nội dung, tư tưởng, nghệ thuật từ giữa những năm 60 - 90 của thế kỷ XX như “Chuyện những người du kích”; “Quê hương Việt Nam”; “Lập xuân”; “Hận thù từ đâu tới”; “Bạch đàn liễu”; “Ngôi nhà trong thành phố”;“Xóm vắng”; “ Cố nhân”; “Thời tiết ngày mai”; “Đợi đến mùa xuân”; “Chuyện tình trong rừng cấm”;“Mùa hè ở biển”; “Nửa ngày về chiều”…Thậm chí, không ít vở phải duyệt đi duyệt lại mãi, mà vẫn không được ra mắt công chúng...

 Xuân Trình (tên thật là Nguyễn Xuân Trình), quê thôn Lỗ Xá, xã Yên Hưng, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định. Giữa những năm bảy mươi của thế kỷ XX, tôi gặp anh, đã là một tác giả đã nổi tiếng với nhiều vở kịch, đang công tác ở Báo Văn nghệ, Hội Nhà văn Việt Nam. Nhưng phải đến năm 1976, khi Xuân Trình đã về Hội Nghệ sĩ Sân khấu, rồi làm Tổng Biên tập Tạp chí Sân khấu vừa được thành lập, tôi mới trở nên thân thiết với anh. Là họa sĩ của Nhà hát Tuồng Việt Nam, tôi được Xuân Trình “rủ rê” cộng tác, để lúc thì trình bày, lúc thì minh họa, lúc lại viết bài cho Tạp chí - cùng họa sĩ Bùi Xuân Phái, rồi thiết kế mỹ thuật một số vở kịch của anh...


Hôm nay, tại cuộc Hội thảo khoa học quốc gia về nhà văn, nhà viết kịch Xuân Trình, mặc dù tôi không phải là một người làm công tác quản lý, cũng không phải là một nhà nghiên cứu sân khấu… nhưng với tư cách là một người làm sân khấu, từ trong bếp núc và phía sau cánh gà sân khấu đã trên nửa thế kỷ qua, tôi nhớ lại hình ảnh Xuân Trình qua một vài tác phẩm đã cộng tác với anh từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX - với tấm lòng yêu mến, quý trọng một nhân cách lớn, một tài năng lớn, một trong những nhà lãnh đạo sân khấu tiên phong của sự nghiệp đổi mới !


1. Nhớ lại mùa xuân 1979, khi quân Trung Quốc mở cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc xâm lược Việt Nam; Tổng Biên tập Tạp chí Sân khấu Xuân Trình cùng các phóng viên của Tạp chí đã kịp thời có mặt. Và sau một thời gian ngắn, anh đã viết xong vở kịch “Cố nhân”, về đề tài nóng hổi là chiến tranh biên giới. Gặp nhau ở Tạp chí, Xuân Trình đọc cho tôi nghe, và bàn kế hoạch xuống dàn dựng cho Đoàn Kịch tỉnh Hà Nam Ninh ( ngày đó ba tỉnh sáp nhập, nay là Nhà hát Kịch Nam Định). Thời gian gấp, muốn vở ra mắt càng nhanh càng có tính thời sự, Xuân Trình đề nghị tôi vẽ ma - két trang trí, trang phục thật nhanh để thực hiện may sắm. Còn việc dàn dựng, để cho kịp thời gian, Xuân Trình cùng cộng tác với đạo diễn, Đoàn trưởng Hoàng Khuông tiến hành luôn. Chỉ sau khoảng chưa đầy một tháng, “Cố nhân” đã công diễn ra mắt, được công chúng nồng nhiệt đón nhận, vì tính thời sự nóng bỏng của nó. Đây cũng là lần đầu tiên trong đời, tác giả Xuân Trình đã làm đạo diễn cho chính vở kịch của mình và anh đã thành công. Cũng thời gian này, vở “Cố nhân” cũng được Đoàn Nghệ thuật Quân khu II dàn dựng (đạo diễn Nguyễn Đức Đọc) và trong nhiều tháng trời, đã lưu diễn phục vụ các chiến sĩ, nhân dân miền núi phía Bắc, rất được hoan nghênh… 


         2. Sau “Cố nhân”, tôi còn làm trang trí một số vở nữa của tác giả Xuân Trình, nhưng phải nói rằng, một trong những tác phẩm đã gây nên tiếng vang lớn về đề tài nông nghiệp - với cách đặt vấn đề táo bạo, mới mẻ của tác giả- đã làm xôn xao dư luận không chỉ tỉnh Hà Nam Ninh, mà còn nhiều vùng quê khác nữa, trong bối cảnh cần phải có một cách nhìn mới về nông dân, nông nghiệp, nông thôn. Đó là “Thời tiết ngày mai”- một vở kịch có số phận thật đặc biệt và cũng thật nghiệt ngã - được Đoàn Kịch Hà Nam Ninh dàn dựng vào đầu năm 1980…         

         
          Nhớ lại thời bao cấp khốn khổ đó, muốn đi xe khách ở Bến Kim Liên, Hà Nội để xuống Nam Định (cũng như đi các tỉnh, thành phố khác), quả là một cực hình với người dân - xếp hàng từ đêm đến sáng mà vẫn không mua nổi chiếc vé…Vì thế, phải vất vả cậy nhờ mấy tay anh chị phe vé ở ngay bến; tác giả Xuân Trình, đạo diễn Đoàn Anh Thắng và tôi mới có một chỗ đứng chen chúc đến khổ sở trên cái ô tô khách cũ kỹ chật cứng người và hàng hóa, nhất là vào mấy ngày sau Tết Âm lịch. Để chuẩn bị cho Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc (tháng 5 -1980 ở Hải Phòng), Đoàn Kịch Hà Nam Ninh dựng vở “Thời tiết ngày mai” của Xuân Trình, đạo diễn Đoàn Anh Thắng, và tôi là họa sĩ thiết kế mỹ thuật. Chiều tối, khi xuống đến nơi, do chờ chúng tôi không được, nên Đoàn Kịch vừa lên đường đi biểu diễn xa. Chẳng lẽ ngủ lại Nam Định, vừa mất hết “không khí” khởi công vở, vừa vô tích sự chẳng có việc gì làm, tác giả Xuân Trình quyết định đi nhờ xe khách, xe tải (và cả đi bộ) sang Ninh Bình, vào nhà bà con của anh, rồi nghỉ hay tiếp tục đi tìm địa điểm biểu diễn của đoàn sẽ tính sau. Đến thị xã Ninh Bình đã 8 giờ tối, trời đêm mù mịt, gió se se lạnh và mưa phùn đầu xuân lất phất bay, ăn cơm tối xong, ba chúng tôi lại tiếp tục đi tìm địa điểm biểu diễn của đoàn. Ngày đó, anh Xuân Trình ngoài bốn mươi, tôi ngoài băm, và Đoàn Anh Thắng tròn hai mươi chín, (vừa tốt nghiệp đạo diễn sân khấu ở Liên Xô về nước năm 1977, vào loại đạo diễn trẻ nhất nước), sức lực đều đang hăng hái tràn trề, và lòng yêu sân khấu thì đang rừng rực cháy...


          Cứ thế, ba anh em chúng tôi lúc đi nhờ xe tải, lúc thì đi nhờ được ô tô com - măng - ca bộ đội, và chủ yếu là cuốc bộ, suốt đêm ấy, vừa mò mẫm, vừa hỏi thăm đến nơi đoàn vừa diễn đêm trước, lại hỏi tiếp hướng đi, lần mò mãi, đến hơn 7 giờ sáng hôm sau thì đến đúng điểm diễn. Anh em diễn viên vừa thức dậy đang rửa mặt. Mọi người hò reo và thán  phục khi biết lộ trình trên 40 cây số của chúng tôi. 10 giờ sáng hôm sau, Đoàn làm lễ khởi công dàn dựng vở “Thời tiết ngày mai” để đi Hội diễn. Không khí đang Tết Âm lịch, nên càng vui và đầm ấm. Nhưng rồi, vở diễn này của nhà văn Xuân Trình không gặp may. Tỉnh duyệt đi, duyệt lại mãi mà nội dung vẫn cứ vướng, theo quan niệm của một vị Lãnh đạo tỉnh, phụ trách Văn - Xã ( Văn hóa- Xã hội mà ta hay nói tắt, viết tắt cho đến tận ngày nay vẫn dùng). Lần cuối cùng, tỉnh quyết định phải mời lãnh đạo  các Ban, Bộ của Trung ương về tổng duyệt (trong đó có ông Trần Độ - Thứ trưởng, Bí thư Đảng đoàn Bộ Văn hóa,  và ông Mai Vy - Thứ trưởng phụ trách khối sân khấu)… Tất cả đều khẳng định những mặt thành công của vở “Thời tiết ngày mai”, đồng thời, lãnh đạo tỉnh đã quyết định cho Đoàn Kịch Hà Nam Ninh được đi Hội diễn. Tất cả các nghệ sĩ và ê-kíp chúng tôi đều sung sướng và chờ mong ngày lên đường...


          Nhưng rồi, tất cả đều mừng hụt. Đúng buổi sáng Đoàn Kịch Hà Nam Ninh chuẩn bị đi Hải Phòng (đang mổ lợn liên hoan nữa), thì bất ngờ có lệnh của vị Lãnh đạo tỉnh phụ trách Văn - Xã:  vở “Thời tiết ngày mai” không  được tham dự Hội diễn. Còn lý do, mãi sau này chúng tôi mới được biết là cá nhân ông Lãnh đạo này đã bỏ qua quyết định của cả Bộ và Tỉnh vì ông cho rằng có những lệch lạc về nội dung tư tưởng trong vấn đề nông nghiệp, nông thôn, đi ngược lại đường lối của Đảng… (lại đúng như câu nói “ Phép Vua, thua lệ làng”). Ngay sau đó, Ban Tổ chức Hội diễn của Bộ Văn hóa và Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tại Hải Phòng, đã nhận được điện báo của Đoàn Kịch Hà Nam Ninh là không tham dự Hội diễn, pa - nô, băng - rôn quảng cáo của Đoàn Kịch được bỏ xuống… Cả giới sân khấu nghe tin, rồi ngạc nhiên vì chẳng rõ lý do gì cả, bởi  không có văn bản chính thức… 

  
Sau sự việc trên, Xuân Trình vẫn không chút nản lòng. Về Hà Nội, từ thai nghén ban đầu, anh đã chuyển vở kịch thành tiểu thuyết “Thời tiết  ngày mai” do Nhà Xuất bản Phụ Nữ ấn hành... Còn vở kịch“Thời tiết ngày mai” sau sự cố trên, cuối cùng cũng được công diễn - khi ra mắt công chúng Nam Định, Hà Nội và nhiều địa phương khác trong cả nước - đã được khán giả nồng nhiệt đón nhận!


          3. Hôm nay, khi viết lại những kỷ niệm này, đúng vào dịp tròn 28 năm, ngày mất của nhà văn, nhà viết kịch Xuân Trình (1991/2019); cũng tròn hai mươi sáu năm đạo diễn, NSƯT Đoàn Anh Thắng tài hoa qua đời (1951-1993). Và “Thời tiết ngày mai”, cũng tròn ba mươi chín năm từ ngày ra mắt công chúng! Bóng người đã khuất đâu đó trên cõi vĩnh hằng, nhưng tác phẩm của những nghệ sĩ ấy vẫn còn đây, để lại những bài học của đúng - sai; phải - trái; đen - trắng; vàng - thau, tội ác - lòng nhân từ - đổi mới và bảo thủ… cũng như những thói quen cậy quyền, cậy thế, đè nén, kiêu ngạo vì dốt nát… nhưng lại cứ ngỡ “như ta đây” làm chuẩn mực dạy dỗ cho đời. Còn với riêng tôi, đó là một kỷ niệm thanh sạch, đẹp đẽ của một thời trai trẻ mãi mãi không bao giờ quên. Bởi, trong công cuộc đổi mới suốt 40 năm qua của đất nước từ những năm tám mươi ngày ấy đến nay, chắc chắn, thời tiết đã ấm dần hơn lên, có phải không anh Xuân Trình yêu mến?

 Hà Nội. Tháng 10/2019
           LH.Q

                                                

 

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}