Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Nghiên cứu:

 

Saman giáo trong đời sống văn hoá Philippin

Trương Sỹ Hùng | Thứ Hai, 06/11/2017 07:06 GMT +7

   Tín ngưỡng phù thủy còn tồn tại cho tới ngày nay ở Philippin là một bằng chứng ấn tượng về sự bền bỉ, trường tồn của nền văn hóa dân gian trong bối cảnh thay đổi gần như đồng loạt, toàn cầu theo bước nhảy vọt của tin học và văn hóa, xã hội.

1 . Khi hành lễ, bên cạnh các hành động tín ngưỡng, các bài văn cúng; thầy phù thủy đã sử dụng một loại côn trùng sinh trưởng trong môi trường sở tại để phù phép gọi là “mama – barang”. Và đông đảo cư dân lao động đều ý thức rằng, chỉ có thầy phù thủy mới đủ tài điều khiển chúng xâm nhập vào cơ thể con người thông qua những kẽ hở tự nhiên theo cấu tạo sinh học của con người một cách siêu hình. Sự việc diễn ra âm thầm lặng lẽ hoàn toàn bí ẩn vô hình. Bất cứ ai, không phân biệt tuổi tác, thành phần xã hội, loại ma quái này cũng luôn rình rập tấn công vào cơ thể sống, làm đau đớn gan, ruột, dạ dày, tim, phổi… khi thực tế diễn ra. Biểu hiện của người bệnh; chẳng may bị Barang ám hại là tự nhiên máu trào ra từ miệng, bụng phình chướng, cơ thể bị  đau đớn nan giải.

   Thầy phù thủy là người duy nhất biết được lịch trình sinh trưởng, hoành lạc của Brang và cũng chỉ có ông mới chế ngự được nó. Hiện tượng tín ngưỡng saman giáo này được người dân tin theo và hình dung ra cách điều khiển Brang của thầy phù thủy bằng phép lạ thần bí. Theo ghi chép thực địa của…thì “Thầy phù thủy chỉ lấy một sợi chỉ buộc vào thân hoặc chân của nó là thầy có thể giật dây cho nó hành động theo ý mình. Truyền thuyết dân gian kể rằng: “Nếu thầy phù thủy có sâm hận, thù gét người nào, ông ta sẽ có cách phù phép, biến hóa khôn lường để giết chết hoặc muốn gây tai họa cho ai đó là đối thủ của ông hoặc khi tình thế buộc thầy phải hành động ra oai hoặc răn đe dân chúng, thầy chỉ cần bắt ba con côn trùng cánh cứng, nhỏ bằng loài ruồi nhặng thường thấy trong không gian đời sống sinh hoạt xung quanh, bỏ vào một ống tre, đọc thần chú xong, buộc chân chúng bằng tóc của mình, lặng thầm bí mật thả chúng bay vào không gian; coi như chúng đã có sức mạnh tiềm ẩn và đặc biệt chỉ tuân thủ mọi hành động chỉ dẫn của ông.( )

   Tín ngưỡng phù thủy còn tồn tại cho tới ngày nay ở Philippin là một bằng chứng ấn tượng về sự bền bỉ, trường tồn của nền văn hóa dân gian trong bối cảnh thay đổi gần như đồng loạt, toàn cầu theo bước nhảy vọt của tin học và văn hóa, xã hội.

    Kể từ khi tiếp xúc với người Tây Ban Nha, người Cebuano ở Philippin  đã phải gánh chịu chế độ cai trị của thực dân và chịu ảnh hưởng của hai nền văn hóa phương tây là Tây Ban Nha và Mỹ. Ngày nay, Cebuano vừa là vùng đất của một quốc gia độc lập, vừa là một quốc gia đang phát triển kinh tế cùng với những biến động xã hội về nhiều mặt.Trong bốn thế kỷ trước, người Cebuano và những người dân vùng đất thấp khác của Philippin đã từ dân “bộ lạc” trở thành nông dân, thị dân của một quốc gia thống nhất; nền kinh tế của họ chủ yếu dựa vào nền công nghiệp nhỏ bé đang mở rộng dần dần từng bước. Những cư dân bản địa ngoại đạo thời kỳ đầu thuộc Tây Ban Nha đã dần dần trở thành các tín đồ Công giáo. Trước đây người dân Cebuano phụ thuộc hoàn toàn vào y học dân gian, sống trong môi trường nông thôn lạc hậu; ấu trĩ  trong việc chẩn đoán, chữa trị bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng dân gian. Mọi biến cố lành dữ, may rủi trong cuộc sống đều được được quy vào nguyên nhân do ma quỷ, và chỉ có thuật phù thủy mới chữa lành bệnh, giúp con người có cuộc sống ấm no, yên ổn. Tuy nhiên, do những thành tựu khoa học phát triển rộng khắp ngày nay, người dân Cebuano đã có sự tiếp thu những thức y học nhất định qua thực tiễn giao tiếp, mỗi ngày một tăng thêm việc sử dụng y học hiện đại, nền y học không chấp nhận bất cứ một nguyên nhân thần bí nào do thế lực thần thánh vô hình gây ra. Tuy vậy, những kiến thức, ý niệm về thuật phù thủy trong saman giáo của người Cebuano vẫn còn có thể phục nguyên sau những biến đối cơ bản của các khía cạnh xã hội hiện đại. Mặc cho những tiệm thuốc Tây bày bán nhan nhản khắp nơi, bệnh viện quy mô tầm cỡ sừng sững giữa các trung tâm cư dân; nhưng người Cebuano vẫn gìn giữ thuật phù thủy như một báu vật được bảo vệ kín đáo, duy trì ở mọi nơi mọi lúc trong suốt trường kỳ lịch sử.

Đáng chú ý hơn là cổ tục saman giáo biểu hiện bằng thuật phù thủy ở Philippin không chỉ là sản phẩm kinh nghiệm chứa đựng tâm lý dân tộc mà nó là một hiện tượng phổ biến ở các khu vực đang phát triển trên thế giới. Những còn là tàn dư tín ngưỡng lịch sử của mỗi cộng đồng tộc người. Song hành với những thủ pháp nghệ thuật tín ngưỡng dễ thu hút mọi người, ma thuật phù thủy còn có những biện pháp đuổi bắt ma tà, trị bệnh kỳ lạ, nhiều biểu hiện phi lý, trái ngược với kiểm nghiệm thực tế bằng  khoa học hiện đại. Một số người đã quan sát thấy rằng trong các xã hội mà các tín ngưỡng saman giáo còn tồn tại, hiện tượng tín ngưỡng này gây ảnh hưởng lạc hậu, ấu trĩ trực tiếp đến tính mạng con người bởi cách hành động táo bạo, vượt quá mức nhận thức cụ thể của con người trong một số hoàn cảnh khác nhau, nhưng đều phải bất lực tạm thời chấp nhận.

Tín ngưỡng phù thủy ở Cebuano được nghiên cứu dưới góc độ một sản phẩm văn hóa cổ truyền sẽ giúp ích cho việc bảo tồn và phát huy vốn cổ, đồng thời nhẹ nhàng chỉ ra những nhân tố bền vững của nền văn hóa, chỉ ra những biểu hiện phi lý, bịp bợm của giới thầy cúng đã lỗi thời. Quan tâm nghiên cứu tín ngưỡng saman giáo của người Cebuano ở Philippin cũng phải tuân thủ nguyên tắc trên. Đó là cách ứng xử hợp tình hợp lý, nhằm giữ vững bản lĩnh, bản sắc văn hóa của các cộng đồng dân tộc Đông Nam Á nói riêng và của tất cả các cộng đồng dân tộc khác trên thế giới nói chung. Tác động các kết quả nghiên cứu là nhân tố thuyết phục làm tăng những giá trị tốt đẹp; từng bước làm giảm bớt những hành động bùa chú mê tín, phù phép vô lý của saman giáo trong việc khai thác và bảo tồn vốn cổ. Cần phải chú ý rằng, mỗi khi có người chẳng may bị mắc bệnh; phải cầu cứu đến pháp thuật trị bệnh của thầy phù thủy thì tùy từng trường hợp cụ thể, do hoàn cảnh chủ quan của người bệnh hay do dư luận khách quan qui chiếu sẽ dẫn đến cách ứng xử khác nhau. Có trường hợp bệnh nhân bị chính thầy phù thủy dùng phép thuật gây ra đau yếu , nhằm rửa hận hoặc lấy cớ kiếm tiền thì những người đó thực sự là nạn nhân của saman giáo. Đa số dân nghèo từ thành thị đến thôn quê đều vô tư gửi niềm tin vào thế lực thần thánh vô hình; và thầy phù thủy lại là người “trần mắt thịt” duy nhất, gần gũi họ nhất dễ tiếp xúc nhất, là người đại diện ở khâu trung gian thực hiện những cuộc giao lưu giữa người thực tế bằng  hình hài xương thịt thực sự với các vị linh thần nào đó, có thể cứu giúp chữa bệnh, kéo dài sự sống.

Những tư liệu về thuật phù thủy đã được một số nhà nghiên cứu thu thập, nhưng gắn liền với mục đích chỉ ra tính hơn hẳn của phương pháp khám chữa bệnh của y học hiện đại. Do đó, tất cả mọi tư liệu về saman giáo, chủ yếu là thuật phù thủy ở các khu vực: thị trấn ven biển Sibulan, đảo Negros và thành phố Cebu đều hướng tới ca ngợi, khẳng định và nêu nên xu hướng thắng thế của y dược thực hành.Từ góc độ phủ quyết như vậy, phương diện văn hóa xã hội và những giá trị đích thực của nền y học Philippin đã được người Cebuano đúc rút, tích lọc trong một loại hình tín ngưỡng dân gian bị xem nhẹ. Rất nhiều dữ liệu về thuật phù thủy đã được thu thập từ truyền thuyết dân gian, hoặc khai thác nhiều chiều từ các thầy phù thủy(tiếng bản địa gọi là = Mananambal) hành nghề chữa bệnh theo phương pháp bí truyền. Phần lớn các bệnh nhân được coi là nạn nhân của thuật phù thủy đã được phỏng vấn khi họ tới các Mananambal để chữa bệnh.

Ngày nay, khi các Mananambal thực hành chữa bệnh cho mọi người, thì nghiễm nhiên bị dư luận bề nổi xem là một hoạt động không hợp pháp. Không phải ai cũng dễ dàng nắm bắt được các thông tin về các ma thuật thần bí. Chính các thầy phù thủy cũng ý thức được điều này, nên nhiều thầy không dám tiết lộ bí quyết nghề nghiệp. Như vậy, rõ ràng là  ảnh hưởng của y học hiện đại đã có vai trò áp đảo, cạnh tranh với cách chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian; ở đây là thuật phù thủy của người Cebuano. Trên thực tế, tín ngưỡng phù thủy và ma thuật vẫn đang tồn tại và ngấm ngầm phổ biến trong truyền thống văn hóa của khá nhiều các cộng đồng tộc người trên khắp thế giới.Tuy nhiên, phần lớn những người sống trong xã hội công nghiệp điện tử đương đại, đều nhận thức rõ rằng, thẳng thắn từ bỏ, hay dùng biện pháp cứng rắn để triệt tiêu việc người ta tin là có một thế lực thần thánh, ma quỉ tồn tại trong thế giới vô hình là điều không thể làm được.

Một số trường hợp người mắc bệnh phức tạp, được các y, bác sĩ sử dụng biện pháp y học hiện đại can thiệp bằng mọi phác đồ điều trị, nhưng không mang lại kết quả chữa khỏi. Ngay khi đó người ta cầu cúng hoặc chữa bệnh bằng thuật phù thủy thì vẫn chữa được. Song, khi đối chất với thực tế này, do nhiều lý do khác nhau, mức độ xác định không cho phép vượt qua các bằng chứng; khiến đa số người trong cuộc dung hòa giữa kinh nghiệm truyền thống và hiện đại, thậm chí còn chuyển hướng  cách tân truyền thống sao cho phù hợp với hiện đại. Thực tế đó tạo ra điều kiện cho thuật phù thủy ma thuật có nhiều cơ hội tái xuất, gây ảnh hưởng rộng hơn.

Để hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa tín ngưỡng phù thủy ma thuật với nhận thức khoa học của nhân loại; những khảo sát thực tế của các nhà nghiên cứu phương Tây đã được công bố trên các phương tiện thông tin đã góp phần làm sáng tỏ những khía cạnh khác nhau, những dáng vẻ nguyên sơ và bước đầu tìm cách ứng xử thích hợp với loại hình tín ngưỡng này của người Cebuano nở Philippin.

   Thầy phù thủy trong văn hóa Cebuano vốn là hình ảnh quen thuộc, luôn hiện hữu trong mọi mối quan hệ cuộc sống con người. Thái độ dung hòa với những phản ứng đa dạng, đối kháng nhau trong nhận thức hiện thực và cách xử lý của các thầy phù thủy bao giờ cũng nhẹ nhàng trong lời lẽ giảng giải, nhưng quyết liệt, dứt khoát trong hành động cụ thể. Những đối tượng là người bệnh thường chủ động tìm đến thầy phù thủy một cách tự giác, không ai ý thức rằng mình là nạn nhân. Mỗi người một hoàn cảnh, một vị trí xã hội khác nhau, thường tìm đến thầy phù thủy với tâm trạng sẵn có niềm tin vào người đại diện cho mình, có khả năng giao tiếp với thần thánh là thầy phù thủy. Mối quan hệ  ràng buộc tự nhiên như vậy lại góp thêm một chứng lý, khiến cho ma thuật phù thủy tự khẳng địnhvị trí của mình. Vì vậy thuật phù thủy trong xã hội Cebuano đã tự thân vận động, tạo ra được uy quyền, có khả năng áp đặt ý chí của thầy phù thủy lên tất cả mọi lĩnh vực xã hội.

    2. Tìm hiểu các tri thức về saman giáo của người Cebuano, trước hết bởi nhân vật chính là thầy phù thủy. Không phải bất cứ ai tùy hứng muốn làm thầy phù thủy bằng cách luyện tập phù phép, học cách thiết lập các mối quan hệ với các linh hồn trợ giúp cho ma thuật mà được. Theo quan niệm dân gian, chân dung một thầy phù thủy thường có nguồn gốc xuất thân với các biểu hiện bí ẩn khác lạ. Hầu như mọi kiến thức về phép thuật, mọi thông tin có quan hệ giữa trời đất, giữa thế giới con người với thế giới vô hình đã được thần thánh “mã hóa” và “cài đặt” cho một số rất ít người, sinh ra là phải đảm nhận số phận thầy phù thủy. Dường như môi trường văn hóa xã hội truyền thống, bao gồm cả truyền thống và biến đổi có hàng loạt những tiêu chí riêng cho thầy phù thủy ở Cebuano với phép thuật sử dụng Barang. Những hiệu quả cụ thể do thuật phù thủy làm được, đã cảm hóa, củng cố niềm tin của mọi người trong mọi hoàn cảnh xã hội theo xu hướng nào cũng kín đáo, với những nét đặc trưng khiến công chúng đều biết và không thể dễ dàng lơ đãng. Bên cạnh những hiệu quả nhằm chứng minh bằng thực tế khả năng thuyết phục công chúng, bản thân mỗi thầy phù thủy khi hành nghề bất kỳ lúc nào, ở cũng phải hết sưc thận trọng đến từng chi tiết, nhằm tránh rủi ro cho dù là rất nhỏ xảy ra.

Có thầy phù thủy luôn ý thức giữ kín một số pháp thuật riêng có; hoặc do gia truyền hoặc do thầy đi học thêm được từ xa ở đâu đó về làng áp dụng khi hành nghề. Thầy phù thủy phải là người hiểu biết rành rõ những nghi lễ đi liền với tín ngưỡng barang đã đành; song việc bổ sung những phép thuật mới lạ do từng thầy tự tìm hiểu nâng cao hoặc biết cách nhập nội làm cho phép thuật có vẻ mạnh hơn, hấp dẫn hơn. Khi gặp trường hợp thầy phù thủy sử dụng pháp thuật mới quá mức, người dân Cebuano cho rằng, đó là linh hồn của quỷ Satăng nhập vào barang, và lúc đó thuật dùng barang của thầy phù thủy được coi như là hành động của ma dữ. Và hình như loại ma dữ này có mối liên minh với các thầy phù thủy, chúng có thể gây bệnh tật và chết chóc cho con người. Có người đã từng khẳng định rằng, chính mắt mình đã nhìn thấy một linh hồn ma dữ “hơi cao, tóc trắng, chân bước đi không gập gối,”cùng đi với một người phụ nữ làm nghề phù thủy. Một truyền thuyết khác lại cho rằng linh hồn ma đó là “ông tổ nghề” sẵn có từng chi tiết cách thức dạy cho các thầy phù thủy tiếp cận các mối quan hệ  với các linh hồn như thế nào. Tiếng bản địa gọi đó là Ingkanto – biểu tượng một vị thần có sức mạnh vô địch, luôn bảo trợ cho thầy phù thủy hành nghề. Đôi khi, người Cebuano vẫn truyền khẩu rằng, Ingkanto là những linh hồn thực sự nguy hiểm và thường hiện hình bất ngờ trước mặt mọi người là bóng dáng một người đàn ông điển trai hay một người phụ nữ xinh đẹp . Bất cứ một thầy phù thủy nào cũng có niềm ước muốn được tìm đến nơi ở của hồn linh Ingkanto và đương nhiên là ước muốn được Ingkanto truyền cho nhiều phép lạ hơn.

3. Lễ vật và nghi thức cúng tế hồn linh Ingkanto gồm có các loại thịt luộc chín: “Cả cái thủ hoặc một tảng thịt lợn, bảy con gà, 49 quả trứng, 7 cốc nước dừa, 7 tấm bánh gạo gói bằng lá dừa đã hấp chín, 7 cốc nước, một đĩa trầu 7 miếng. Những năm nửa sau thế kỷ XX, trên mâm cỗ cúng ấy còn có thêm: 7 cốc socola, 7 miếng bánh mỳ, 49 điếu thuốc lá – sang trọng hơn cả có khi là thuốc lá xì gà. 

Người giúp việc trực tiếp của thầy phù thủy sau khi đã bày bện hoàn tất vật cúng lên bàn thờ thì lập tức lặng lẽ lui vào hậu trường. Thầy phù thủy bắt đầu thực hành nghi thức hiến tế. Nghi lễ này chỉ do một mình thầy phù thủy thực hiện. Nếu thần Ingkanto chấp nhận lời mời/cầu xin của thầy phù thủy thì những lời khẩn nguyện nằm trong văn cúng ngay sau đó sẽ được trình diễn. Thần Ingkanto sẽ lắng nghe. Người bệnh hoặc người thân cùng một số nhân vật trong cộng đồng tham dự nhất nhất tin rằng, thầy phù thủy đã giúp họ giao tiếp được với thần Ingkanto. Và điều quan trọng hơn hết là sự kết hợp “vô hình lưỡng tính” tràn đầy thủ thuật ma giáo, thấm đượm tính huyền bí, trừu tượng khiến mọi người cảm nhận là nhờ thầy phù thủy mời gọi được, nhờ vả thần Ingkanto hợp sức giữa thần linh của trời đất với người trần mắt thịt cứu giúp con người thoát khỏi bệnh tật hiểm nghèo, bảo toàn tính mạng. Thần Ingkanto được các thầy phù thủy cầu khấn, dâng cúng lễ quanh năm coi như bổn phận của riêng mình.

Cổ tục trước đây còn qui định rằng, mỗi thầy phù thủy phải giết chết một người trong năm để tạo ra uy quyền. Tuy nhiên, có người lại cho rằng nghĩa vụ này chỉ thực hiện khi muốn làm một vài ma thuật khác thường như ma thuật hilo nhằm đầu độc người bất kỳ nào đó bằng phép thuật. Để thực hiện ma thuật hilo thì thầy phù thủy buộc phải giết trước hết một thành viên trong gia đình mình, sau đó một vài hoặc nhiều nạn nhân khác nữa - có thể là người láng giềng - trong một năm. Và thật là quái ác, ngụy biện cho hành động ngang ngược này; nếu như anh ta không giết người khác thì bản thân anh ta sẽ trở thành nạn nhân, sẽ bị trừng trị bởi chính những linh hồn dụng cụ hành nghề của thầy phù thủy. Thậm chí có thầy phù thủy đã bộc lộ: “- Nếu tôi không giết người, tôi sẽ bị ốm nặng, chính mình sẽ phải hiến mạng.” Thầy phù thủy trong cộng đồng người Cebu được coi như người bán thánh (1/2)  lúc sinh thời được linh thần Ingkanto trợ giúp, khi chết linh hồn không bị đày xuống địa ngục và thể xác được chôn cất như một vị thánh. Thần Ingkanto dạy cho thầy phù thủy cách tiễu trì quỉ quái gây tai ách bệnh tật dẫn đến hủy diệt tính mạng con người. Song hoạt động chính của thuật phù thủy ở Cebuano là chữa bệnh, giúp người ốm lành bệnh, khỏe mạnh trở lại bình thường. Vả lại, bất cứ một thầy phù thủy nào cũng là một con người luôn thể hiện phong cách nghiêm trang tề chỉnh, thân mật, gần gũi với mọi người. Những nét đẹp đạo đức, phong tục luôn có vẻ như là mẫu mực toát lên từ hình ảnh của mỗi vị phù thủy. Những thông tin huyền bí được các thầy phù thủy truyền nghề bằng những con đường riêng, kín đáo chứ không công khai. Có chuyện kể rằng, lâu năm trước đây có một người đàn ông lạ đã tự vào làng,  đi hết mọi ngõ ngách rao bán các loại rễ cây và hướng dẫn cách phù phép khi sử dụng các rễ cây đó để phòng và chữa bệnh. Người cả làng không nỡ xua đuổi, nhưng coi ông ta như một người điên hoặc chí ít là đang hành độn vô thức do tâm thần không ổn định.

Tín ngưỡng saman giáo mà ở đây là hoạt động ma thuật phù thủy của người Cebu, có tác dụng thiết thực trong đời sống cổ truyền: trấn an khi người ta mắc phải bệnh tật, khi gặp phải những biến động bất thường trong quan hệ nhân sinh. Có chuyện một thầy phù thủy đã phù phép bắt được một cậu bé đã làm hỏng chiếc lưới đánh cá đồng mưu với một người đàn ông đánh bắt trộm cá từ ao của thầy. Thật đáng buồn có thầy phù thủy khi bắt được một cháu bé ăn cắp vài quả dừa, lại bị nó cười khinh chế nhạo khi ông ta nhắc nhở; thầy đã giết cậu ta bằng phép thuật. Hiện tại, trong xã hội Cebuano vẫn tồn tại song song hai hệ thống phòng, chữa bệnh theo y học hiện đại và y học dân gian. Người dân Cebuano vẫn có sự lựa cách phòng và chữa bệnh giữa hai phương pháp tiếp cận.

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}