Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Mạn đàm:

 

Sức mạnh văn hóa trong thời đại ngày nay

Nguyễn Bích Thục | Thứ Bảy, 14/05/2016 08:42 GMT +7

Văn hóa không phải là toàn bộ đời sống con người - xã hội, nhưng là phần cốt tủy, là tinh hoa được chưng cất, kết tụ nên bản chất, bản sắc, linh hồn của dân tộc, của thời đại. Được thăng hoa từ hơi thở cuộc sống, từ năng lực và trình độ của mỗi cá nhân, cộng đồng; và đến lượt mình, văn hóa lại có mặt trong mọi hoạt động từ suy tư đến hành động, từ hoạt động cá nhân đến hoạt động xã hội, từ hoạt động vật chất đến hoạt động tinh thần. Sự phát minh, sáng chế, sáng tạo ra những giá trị mới... của khoa học, kỹ thuật, công nghệ, của văn học, nghệ thuật lại càng thể hiện sức mạnh đó của văn hóa.

1. Sức mạnh văn hóa là sức mạnh tinh thần thúc đẩy loài người phát triển

Sức mạnh văn hóa là một động cơ đốt trong của biến đổi xã hội. Văn hóa của bất cứ hình thái xã hội nào đều không chỉ là sự khẳng định và nâng đỡ đối với xã hội hiện hành mà còn bao hàm sự đánh giá và phê phán đối với xã hội hiện hành. Nó không chỉ bao hàm sự nâng đỡ giá trị xã hội ấy là cái gì mà còn tiềm tàng quan niệm giá trị xã hội ấy phải như thế nào. Lịch sử phát triển xã hội loài người đã thể hiện khi một thể chế cũ không thể tiếp tục vận hành được nữa thì sức mạnh văn hóa đối với việc xây dựng chế độ mới, thể chế mới có vai trò đi trước hoặc dẫn đầu vô cùng rõ rệt. Tinh thần văn hóa vô hình tiềm tàng trong thể chế mới một mặt cung cấp vũ khí sắc bén để phê phán phủ định hoặc vượt lên trước thể chế cũ. Mặt khác, lại lấy ý tưởng giá trị mới và từ đó xây dựng lên một bản thiết kế làm ngọn cờ, ngọn đèn thắp sáng cho thế giới mới, giá trị mới, đem tới cho người ta cột chống lý tưởng niềm tin, khích lệ sức tìm kiếm, mở ra biện pháp thực hiện thể chế mới, đồng thời, từng bước tiến hành quy phạm hóa quan niệm giá trị, tiềm ẩm trong thể chế mới

Sức mạnh văn hóa là bộ điều khiển trạng thái bình thường của xã hội. Xã hội trong một trật tự nhất định vận hành phát triển là trạng thái bình thường của xã hội. Do trong hoàn cảnh mới, các nhân tố nhu cầu vật chất, tinh thần đều không hoàn toàn giống nhau cho nên xã hội trong trạng thái bình thường vẫn tồn tại những mâu thuẫn giữa con người với tự nhiên, con người với con người và con người với xã hội. Nếu những mâu thuẫn này không giải quyết được một cách thỏa đáng thì trạng thái bình thường của xã hội đó sẽ bị phá vỡ. Trong lịch sử phát triển xã hội của loài người, để giải quyết mâu thuẫn ấy, con người dựa rất nhiều vào sức mạnh văn hóa để hóa.

Đó là vai trò hun đúc, giáo hóa, khích lệ, hội tụ, bôi trơn, điều chỉnh của văn hóa. Chỉ có như vậy một xã hội mới có thể được cai trị tương đối có hiệu quả và phát triển lành mạnh, có trật tự và kéo dài được

Sức mạnh văn hóa là sức dính kết của tụ hội xã hội. Văn hóa tuy thuộc về phạm trù tinh thần nhưng nó có thể thông qua ngôn ngữ và những thứ chuyển tải ngôn ngữ vượt qua thời gian, không gian... hình thành nên môi trường văn hóa xã hội, khiến cho con người, về một phương diện nào đó, có được cái tâm, cái tình quan điểm giá trị, thẩm mỹ, ý thức phải trái thiện, ác và thước đo đại thể giống nhau. Nhìn vào lịch sử lâu dài phát triển mấy nghìn năm trước đây của dân tộc ta, các dân tộc trong nước đã trải qua các cuộc chiến tranh ly loạn, đã biết dựa vào nhau để tồn tại, thúc đẩy nhau cùng phát triển, cuối cùng đã hình thành nên một sự thống nhất cao độ. Nguyên nhân cơ bản của nó là ở chỗ truyền thống văn hóa chung, ý tưởng quốc gia thống nhất đã thấm rất sâu vào trong huyết mạch của dân tộc, trở thành một định hướng giá trị phổ biến và sự truy cầu lý tưởng của mọi người. Ngày nay, dân tộc ta cuối cùng đã hoàn thiện được sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước, ngoài việc phải nỗ lực phát triển sức mạnh kinh tế, quân sự còn phải coi trọng cao độ vai trò của văn hóa và cầu nối văn hóa.

Sức mạnh văn hóa là máy đẩy phụ của phát triển kinh tế. Về cơ bản, văn hóa là do kinh tế quyết định, sức mạnh kinh tế đã tạo ra mặt bằng vật chất phát huy hiệu năng sức mạnh văn hóa. Tuy vậy bất cứ nền kinh tế nào cũng không thể tách rời sự nâng đỡ của văn hóa, nhất là ngày nay, rất khó tìm được những sản phẩm mà không có tiêu chí văn hóa, cũng rất khó tìm được sự tiêu thụ mà không dựa vào tác động của văn hóa, không thể hiện ý nghĩa văn hóa. Văn hóa và kinh tế đã hình thành nên một chỉnh thể hữu cơ, hợp thì cả hai cùng tồn tại, tách thì cả hai cùng tiêu vong. Sức mạnh văn hóa có vai trò nâng đỡ cho sức mạnh kinh tế, chủ yếu thể hiện ra ở:

Một là, văn hóa đã trao cho sự phát triển kinh tế một giá trị nhân văn sâu đậm khiến cho hoạt động kinh tế của người so với hành vi mưu sinh của động vật đã có khác biệt về bản chất. Việc chọn lựa chế độ, chiến lược, chính sách kinh tế bao giờ cũng chịu tác động của bối cảnh văn hóa xã hội và sự ràng buộc về trình độ văn hóa của người đưa ra quyết sách. Văn hóa đã đưa lại sự dắt dẫn về tư tưởng, lý luận và dư luận cho sản xuất, trao đổi, phân phối tiêu dùng vật chất, ở một mức độ nhất định đã quy định phương hướng và phương thức phát triển kinh tế.

Hai là, văn hóa đã giúp cho sự phát triển kinh tế một hiệu năng tổ chức cực cao. Văn hóa thúc đẩy sự hòa nhập lẫn nhau giữa các chủ thể xã hội, tăng cường sức tụ hội, bảo đảm cho đời sống kinh tế và đời sống xã hội triển khai được có trật tự trong một tổ chức nhất định. Vì thế các nhà doanh nghiệp có tài hiện nay không ai không coi trọng việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp, các nhà chính trị có tầm nhìn xa không ai không coi trọng việc phát huy mạnh mẽ tinh thần dân tộc của mình. Có thể nói, một doanh nghiệp có sức sống, có sức cạnh tranh mạnh dứt khoát là một doanh nghiệp có sức lan tỏa văn hóa doanh nghiệp rất mạnh, một dân tộc đứng vững trên thế giới dứt khoát là một dân tộc lớn mạnh về sức lan tỏa văn hóa.

Ba là, văn hóa tạo cho sự phát triển kinh tế sức cạnh tranh mạnh hơn. Nhân tố sôi động nhất trong văn hóa tiên tiến là sức sản xuất một khi kết hợp lại được với nhau thì tố chất của con người sẽ được nâng cao, tầm rộng và tầm sâu của đối tượng lao động sẽ được khai thác, năng lực và số lượng loài người cải tạo tự nhiên giành được của cải sẽ tăng lên cấp số nhân. Hoạt động kinh tế, nhờ có sự gia nhập của nhân tố văn hóa, sẽ tồn tại hàm lượng văn hóa dày hơn, cao hơn. Hiện nay, các ngành công nghiệp đã vươn lên nhanh chóng, sản phẩm, việc điều chỉnh cơ cấu cho tới sự biến đổi của kết cấu kinh tế đều thể hiện sự hòa nhập, giao thoa của văn hóa và kinh tế, thể hiện rõ vai trò của văn hóa đối với kinh tế.

2. Sức mạnh văn hóa phản ánh trình độ phát triển của loài người

Sức mạnh văn hóa không những thúc đẩy phát triển mà còn phản ánh trình độ phát triển của xã hội loài người. Điều đó biểu hiện ra ở một số mặt:

Phản ánh trình độ phát triển của kinh tế xã hội.

Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, tuy tồn tại sự phát triển không cân xứng giữa văn hóa và kinh tế, song nhìn chung văn hóa của một xã hội nhất định lúc nào cũng có thể phản ánh trình độ phát triển kinh tế xã hội nhất định. Cổ đại Hy Lạp, Cổ đại Ai Cập, Hán Đường phồn thịnh của Trung Quốc không những cường thịnh về kinh tế mà văn hóa cũng có lực bức xạ, thẩm thấu cực mạnh, vì thế, mà đã truyền bá, ảnh hưởng sâu sắc đến tiến trình phát triển của văn minh thế giới. Thế giới ngày nay một số quốc gia phát triển phương Tây dựa vào nền kinh tế, thực lực khoa học kỹ thuật siêu cường của họ xuất khẩu văn hóa ra ngoài từ âm nhạc đến truyền thông đại chúng, từ phim ảnh đến bữa ăn nhanh, từ ngôn ngữ đến thể dục thể thao... ẩn sẵn trong đó phương thức sinh hoạt và quan niệm giá trị của nó khuếch trương ra bên ngoài. Các chuyên gia nghiên cứu văn hóa hiện đại chỉ ra rằng, không phát triển và lạc hậu không chỉ là một trạng thái xã hội cũng là một trạng thái tâm lý bất cứ xã hội nào. Khi mà nhân dân đã có chuyển biến về tâm lý tư tưởng, thái độ, hành vi và có được nhân cách kiện toàn, tâm thế lành mạnh và tâm lý cân bằng thì phương pháp và thể chế của chế độ quản lý tiên tiến thì xã hội ấy mới có thể gọi là xã hội hiện đại chân chính. Bằng không thì dù cho đã thu hút cao kỹ thuật và quan niệm tiên tiến, dù cho nền kinh tế đã cất cánh cũng không có thể có được sự phát triển liên tục, ổn định và lành mạnh. Mạnh yếu của sức mạnh văn hóa đã phản ánh ra sự cao thấp của trình độ phát triển kinh tế của một xã hội, vì vậy bất cứ một quốc gia, dân tộc chính Đảng nào, đồng thời với việc dốc sức vào phát triển kinh tế đều bắt buộc phải coi trọng việc xây dựng văn hóa, đều không thể không quan tâm chú ý tăng cường sức mạnh văn hóa, ngăn chặn và kịp thời uốn nắn việc xây dựng văn hóa tụt hậu so với xây dựng kinh tế.

Phản ánh trình độ phát triển chính trị của một xã hội

Văn hóa và chính trị đều thuộc thượng tầng kiến trúc là tiền đề của nhau, tác động lẫn nhau. Sức mạnh văn hóa phản ánh trình độ phát triển của chính trị. Xã hội chủ yếu biểu hiện ở sức mạnh văn hóa phản ánh tình trạng chính trị. Sự chọn lựa chế độ chính trị xã hội, xây dựng cơ cấu chính trị, định ra và thực thi chính sách cụ thể lúc nào cũng có dấu vết của tâm lý, phong thái, tập tục đã hình thành lâu dài của xã hội ấy. Một xã hội trị hay loạn thì đầu tiên bao giờ cũng thể hiện ra qua văn hóa. Sức mạnh văn hóa phản ánh năng lực quản lý xã hội của nhà chính trị, khả năng phán đoán, cảm hóa, chế ngự chính trị của một nhà chính trị không bao giờ không liên quan tâm lý, đạo đức, tín ngưỡng, tư tưởng, trí tuệ, tin tức, dư luận chính trị của họ. Tất cả những nhà chính trị có tài năng phần lớn để tu dưỡng học tập, không những thông kim bác cổ mà còn rất giỏi tận dụng sức mạnh văn hóa để điều hòa xã hội, tụ hội nhân dân đạt được nhận thức chung, từ đó điều động mọi nhân tố có thể, khắc phục mọi khó khăn, hóa giải các mâu thuẫn khiến cho năng lực và trình độ chính trị được thể hiện đầy đủ. Sức mạnh văn hóa có thể phản ánh sự giác ngộ chính trị một công dân, một quốc gia. Về căn bản thì giác ngộ chính trị, ý thức chính trị của công dân, quốc gia quyết định ở kinh nghiệm chính trị và trình độ văn hóa của họ. Vì vậy bất cứ một quốc gia, dân tộc, chính đảng nào đồng thời với việc dốc sức vào xây dựng văn minh chính trị đều không thể không chú trọng đến xây dựng văn hóa, dùng xây dựng văn hóa để thúc đẩy tiến trình xây dựng chính trị dân chủ.

Thể hiện sức mạnh tổng hợp của đất nước

Thực lực tổng hợp của một quốc gia chỉ ra thực lực kinh tế chính trị, quân sự, ngoại giao, văn hóa của quốc gia ấy. Là sự tổng hợp của thực lực kinh tế chính trị, quân sự, ngoại giao, cùng với sự phát triển của xã hội hiện đại, vị trí và vai trò của sức mạnh văn hóa trong cạnh tranh ngày càng nổi bật.

Thứ nhất, văn hóa và những hệ thống của nó thể hiện sức mạnh tổng hợp của đất nước, hệ thống chỉ tiêu này bao gồm sự đầu tư vào khoa học kỹ thuật và giáo dục, tỷ lệ cống hiến của tiến bộ khoa học kỹ thuật cho sự tăng trưởng kinh tế và phát triển quân sự.

Thứ hai, văn hóa và tư cách đặc biệt của nó thể hiện sức mạnh tổng hợp của đất nước. Của cải của một xã hội đại loại có thể chia thành 2 loại: của cải vật chất và của cải tinh thần. Sức mạnh văn hóa không những bằng những hình thức công nghiệp văn hóa, tài nguyên văn hóa, sản phẩm văn hóa còn cơ sở văn hóa trực tiếp tạo ra hiệu quả kinh tế làm giàu có cho hệ thống kinh tế quốc dân, dùng sức mạnh tinh thần to lớn của nó để tăng thêm của cải xã hội trở thành phương diện quan trọng để cân nhắc và đánh giá sức mạnh tổng hợp quốc gia

Thứ ba, sức mạnh văn hóa còn dùng lực tác động, bức xạ của nó thể hiện ra sức mạnh tổng hợp quốc gia, dù mạnh hay yếu, lớn hay nhỏ thì sức mạnh văn hóa có vai trò cực kỳ quan trọng. Văn hóa của một đất nước luôn luôn dựa vào thực lực kinh tế và chính trị của nó truyền bá và thẩm thấu tới các quốc gia khác. Vì vậy, trong quá trình dốc sức vào nâng cao sức mạnh tổng hợp của một quốc gia, chúng ta không thể không chú trọng sự phát triển sức mạnh văn hóa, không thể không coi sức mạnh văn hóa, hệ thống chỉ tiêu quan trọng để xem xét.

3. Biện pháp tăng cường sức mạnh văn hóa

Chỉ biết những vai trò và chức năng này của sức mạnh văn hóa thì vẫn còn chưa đủ, điều quan trọng hơn là phải tích cực tìm kiếm biện pháp rõ đường lối, tăng cường sức mạnh văn hóa.

Thứ nhất, chú trọng học tập. Sự tiến bộ học tập là sự đi đầu của mọi tiến bộ. Nói về toàn Đảng chỉ có tăng cường học tập mới có thể không ngừng nâng cao tu dưỡng lý luận và trình độ tri thức, phải nắm chắc hơn nữa quy luật phát triển xã hội loài người mới có thể không ngừng nâng cao năng lực xây dựng văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đối với toàn xã hội mà nói thì chỉ có đẩy mạnh học tập mới có thể thu hút thành quả văn hóa ưu tú của xã hội loài người, nâng cao tố chất văn hóa, tăng cường sức tụ hội và sức sáng tạo của toàn dân tộc.

Thứ hai, bồi dưỡng tinh thần. Giống như tinh thần của con người là một tổng hợp của tinh - khí - thần của người, tinh thần dân tộc là một tổng hợp của tinh - khí - thần của dân tộc, là sự tổng hòa phẩm cách dân tộc, quan niệm đạo đức và chuẩn mực giá trị đã hun đúc trong quá trình lịch sử lâu dài của một dân tộc, là sự thể hiện vật chất nhất, tập trung nhất của văn hóa dân tộc. Nó là hòn đá tảng huyết mạch kéo dài liên tục động lực phát triển liên tục, quật khởi của một dân tộc. Cũng là chỗ cốt lõi sức mạnh văn hóa của một dân tộc. Vì vậy, bồi dưỡng tinh thần dân tộc phải chắt lọc khái quát tinh thần quý báu đã được đào tạo nên trong tiến trình giành độc lập dân tộc, đã hình thành mấy nghìn năm nay và những năm gần đây trong tiến trình xây dựng hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa.

Thứ ba, phải đáp ứng cơ sở. Giáo dục vừa là cơ sở nền tảng phát triển khoa học kỹ thuật và đào tạo nhân tài, vừa là cơ cơ sở của năng lực đổi mới của một quốc gia, vừa là lực lượng quan trọng để nâng cao sức sản xuất hiện thực, sức cạnh tranh quốc tế và sức mạnh văn hóa. Vì vậy, ra sức phát triển sự nghiệp giáo dục khoa học, xây dựng nền móng của tòa nhà văn hóa đối với việc tăng cường sức mạnh văn hóa là cực kỳ quan trọng. Phải đặt giáo dục vào vị trí chiến lược phát triển, ưu tiên quán triệt toàn diện phương châm giáo dục của Đảng, kiên trì đổi mới giáo dục, cải cách giáo dục đi vào chiều sâu, bố trí hợp lý tài nguyên giáo dục, nâng cao chất lượng và trình độ quản lý giáo dục, thúc đẩy toàn diện giáo dục tố chất tăng cường đội ngũ giáo viên và xây dựng cơ sở hạ tầng phổ cập tri thức khoa học.

Thứ tư, tạo dựng môi trường. Môi trường văn hóa tốt hay xấu tỷ lệ thuận với sức mạnh văn hóa lớn hay nhỏ. Môi trường văn hóa tốt đẹp là điều kiện quan trọng để tăng cường sức mạnh văn hóa. Môi trường văn hóa bao gồm 2 tầng. Một là không khí văn hóa của toàn thể xã hội. Hai là mức độ quan tâm về tu dưỡng văn hóa và sự nghiệp văn hóa của mọi thành viên trong xã hội. Hai tầng này gắn bó với nhau, dựa vào nhau để tồn tại, tạo dựng môi trường văn hóa tốt đẹp. Cần triển khai lâu dài và sâu sắc việc tuyên truyền giáo dục lý luận, đường lối, cương lĩnh của Đảng, xây dựng nên một hệ thống đánh giá giá trị xã hội chính xác, hướng dẫn cho mọi người truy cầu chân - thiện - mỹ, chống lại giả ác xấu để cho sức mạnh văn hóa nuôi dưỡng trong không khí xã hội và trật tự công cộng tốt đẹp, thể hiện ở đạo đức thẩm mỹ và năng lực, tài trí của mọi người. Nhiệm vụ xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh tốt đẹp, phong phú cũng đang được thực hiện tốt hơn trong nhân dân.

Thứ năm, phát triển công nghiệp văn hóa. Sự thịnh suy của công nghiệp văn hóa của một quốc gia, ở mức độ nhất định, quyết định sự mạnh yếu của sức mạnh văn hóa. Vì vậy phát triển công nghiệp văn hóa đối với việc tăng cường sức mạnh văn hóa, thỏa mãn nhu cầu văn hóa tinh thần ngày càng cao của quần chúng nhân dân và thúc đẩy sự phát triển toàn diện của con người có ý nghĩa rất quan trọng. Phát triển công nghiệp văn hóa phải đi sâu vào cải cách thể chế văn hóa, xóa bỏ mọi quan niệm tư tưởng làm trở ngại cho phát triển văn hóa, thay đổi những cách làm và quy định trói buộc sự phát triển văn hóa, xóa bỏ thể chế ảnh hưởng tới phát triển văn hóa, đẩy nhanh bước đi đổi mới thể chế, xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách, định ra những biện pháp cụ thể thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển, xây dựng công nghiệp văn hóa thành cột trụ quan trọng và điểm tăng trưởng kinh tế mới làm cho thực lực văn hóa phát triển. Chính sách xã hội hóa hoạt động văn hóa nhằm động viên sức người sức của, các tổ chức để xây dựng và phát triển văn hóa đang đi vào đời sống, thể hiện sự đúng đắn của Đảng trong phát triển văn hóa.

Thứ sáu, xây dựng đội ngũ. Việc nâng cao sức mạnh văn hóa không thể tách rời người chuyển tải và sáng tạo văn hóa, đó là trí thức. Vì vậy, tăng cường sức mạnh văn hóa phải đào tạo đội ngũ trí thức đông đảo, xây dựng quan niệm nguồn nhân tài là nguồn thứ nhất, định ra chính sách trí thức tích cực, sáng tạo môi trường và thể chế có lợi cho nhân tài xuất hiện, phát huy được tài trí khiến tăng cường sức mạnh văn hóa. Đồng thời, đông đảo trí thức cũng phải tự thân tăng cường tình cảm, ý thức trách nhiệm xã hội, tự đào tạo mình thành những người truyền bá tư tưởng tiên tiến, khai thác khoa học kỹ thuật, trở thành những người sản xuất sản phẩm tinh thần ưu tú. Đồng thời với việc xây dựng đội ngũ là xây dựng con người theo 5 đức tính được xác định trong Nghị quyết TW 5 khóa VIII. Đây là nhiệm vụ rất quan trọng vì mục tiêu của phát triển văn hóa chính là phát triển con người.

Nguồn: Tạp chí VHNT số 355

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}