Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Mạn đàm:

 

Suy nghĩ về không gian văn hóa cộng đồng ở làng Nhị Khê

Phó GS.TS Đặng Văn Bài - Phó CT Hội Di Sản Việt Nam | Thứ Tư, 10/10/2018 21:31 GMT +7

vanhien.vn - Ý tưởng của tôi là muốn tận dụng không gian của địa điểm lưu niệm Nguyễn Phi Khanh và Nguyễn Trãi tại Trại Ổi để xây dựng một công viên văn hóa – lịch sử của làng Nhị Khê với tư cách là một không gian văn hóa cộng đồng đa chức năng của một làng quê đang trong quá trình đô thị hóa.

  1. Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa làng Nhị Khê là một nhu cầu có thực trong đời sống xã hội hiện đại.

 Di sản văn hóa được hiểu là “… sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam”1. Như vậy, có 3 tiêu chí cơ bản để xác định và nhận diện di sản văn hóa là:

  • Sản phẩm sáng tạo của con người hay kết hợp giữa hai yếu tố thiên tạo và nhân tạo cái mà chúng ta quen gọi là thiên nhiên thứ hai – môi trường nhân tạo.
  • Có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học hiểu theo nghĩa hàm chứa những thông tin khoa học, những biểu tượng văn hóa, những bài học lịch sử và những tấm gương sáng về đạo đức của các vị anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất của đất nước để muôn đời con cháu noi theo.
  • Được lưu truyền qua nhiều đời, được thử thách, kiểm chứng sự đặc dụng và được chọn lọc qua nhiều thế hệ con người để đọng lại – kết tinh dưới dạng tinh hoa “tinh chất văn hóa” của dân tộc và sẽ mãi trường tồn với thời gian.

Theo ý nghĩa đó, không phải tất cả những gì do con người sáng tạo ra đều trở thành di sản văn hóa. Mỗi thế hệ có quyền lựa chọn những gì thực sự có ích cho xã hội, có khả năng thỏa mãn các nhu cầu chính đáng / lành mạnh của mình, đồng thời sẽ tiếp tục còn cần thiết cho thế hệ tiếp theo. Định nghĩa về di sản văn hóa còn đặt ra yêu cầu phải tiếp cận di sản văn hóa làng Nhị Khê ở các mặt giá trị cụ thể như:

  • Giá trị lịch sử gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu, nhận vật lịch sử lỗi lạc và danh nhân văn hóa kiệt xuất của đất nước.
  • Giá trị gắn với không gian văn hóa truyền thống / không gian cư trú (thôn xóm, bản làng, đô thị…) của các cộng đồng cư dân – nơi thường diễn ra các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nghi lễ tôn giáo tín ngưỡng (dòng họ và làng xã) có sức hút và ảnh hưởng lan tỏa trong những vùng rộng lớn của đất nước.
  • Giá trị găn với tiềm năng du lịch không bao giờ cạn kiệt, là nhu cầu giao lưu văn hóa và đối thoại quốc tế vì hòa bình, khoan dung và hòa hợp trong từng quốc gia dân tộc cũng như phạm vi toàn nhân loại.

Từ định nghĩa và quan điểm tiếp cận di sản văn hóa  nêu trên, việc bảo tồn và phát huy di tích lưu niệm Nguyễn Trãi và dòng họ Nguyễn tại làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội cần đặt ra trên nền cảnh thiên nhiên, quỹ kiến trúc – di sản kiến trúc cũng như bối cảnh của một làng nghề truyền thống với các phong tục tập quán tốt đẹp của làng Nhị Khê.

Di sản văn hóa làng Nhị Khê đặt ra yêu cầu phải áp dụng quản điểm tiếp cận đa ngành và liên ngành về di sản văn hóa, theo hướng: Xem di sản văn hóa như là một chỉnh thể thống nhất không tách rời di tích động sản và bất động sản, di sản văn hóa phi vật thể và phi vật thể, thiên nhiên và văn hóa, truyền thống và cách tân, duy trì và trao truyền tiếp nối các giá trị di sản văn hóa. Vì thế di sản văn hóa làng sẽ phải xem xét ở nhiều cấp độ khác nhau:

  • Cá nhân, với tư cách chưa thể sáng tạo, thực hành, truyền dạy và bảo vệ di sản văn hóa ở địa phương (Trường hợp làng Nhị Khê là các gương mặt văn hóa của làng: Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Trãi, Lương Văn Can, Lương Ngọc Quyến…) các vị tổ nghề, các nghệ nhân có bàn tay vàng của địa phương…
  • Gia đình, dòng họ, là tế bào cơ bản của xã hội, nơi có ảnh hưởng mạnh mẽ và trực tiếp nhất tới sự hình thành nhân cách của các cá nhân và cũng là nơi bảo tồn gen di truyền văn hóa. Theo đó văn hóa dòng họ chính là yếu tố tạo nên đặc điểm nổi trội của văn hóa làng xã, vì nó được xây dựng trên cơ sở, tình nghĩa sâu nặng giữa những người có cùng huyết thống, gắn bó với nhau theo quan niệm đơn giản “một giọt máu đào hơn ao nước lã”. Dòng họ được thừa nhận là một thiết chế xã hội và cũng là một môi trường văn hóa đặc thù cần được quan tâm.
  • Làng xã là cấu trúc không gian sinh tồn của một cộng đồng cư dân lớn gồm nhiều dòng họ đã cùng chung tay khai hoang lập làng và sáng tạo ra nét văn hóa đắc sắc của làng – hợp phần cấu trúc các vùng miền văn hóa (đường làng ngõ, ngõ xóm, các thiết chế văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng, lũy tre bao bọc với kiến trúc cổng làng độc đáo và khác biệt …).
  • Quốc gia dân tộc, xét ở tầm vĩ mô thì lãnh thổ quốc gia – không gian sinh tồn của cộng đồng 54 dân tộc anh em là quan trọng nhất, sau đó hệ thống các không gian cư trú làng xã, thị tứ, đô thị và cuối cùng mới là các di tích lịch sử - văn hóa đơn lẻ trong không gian cư trú. Ở trên tầm quốc gia, vấn đề nòi giống Lạc Hồng, gen di truyền sinh học và văn hóa (tiếng nói, chữ viết…, di sản văn hóa phi vật thể) là yếu tố quyết định sự trường tồn cảu tất cả 90 triệu con dân đất việt.

Qua những điều trình bày ở trên, có thể khẳng định phải gắn vấn đề lưu niệm danh nhân Nguyễn Trãi với việc bảo tồn di sản văn hóa làng Nghị Khê và các dòng họ ở Nhị Khê.

  1. Công viên văn hóa – lịch sử Nguyễn Trãi hay không gian văn hóa Nguyễn Trãi mới là đích lớn cần hướng tới.

Nhị Khê là một làng quê có truyền thống hiếu học với nhiều gương mặt văn hóa tiêu biểu của Việt Nam, đồng thời cũng là một làng nghề truyền thống nổi tiếng trong cả nước. Đó chính là những hạt nhân văn hóa buộc chúng ta phải suy nghĩ vấn đề bảo tồn di sản văn hóa của làng Nhị Khê làm bối cảnh chung cho các hoạt động vinh danh Nguyễn Trãi thông qua các hoạt động văn hóa có tính sáng tạo và khác biệt. Chỉ theo hướng đó mới có khả năng bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững.

Thú thật, tôi đã đọc kĩ các nội dung được đề xuất trong dự án xây Khu tưởng niệm danh nhân Nguyễn Trãi ở xã Nhị Khê và có cảm giác nó gần như tách biệt với bối cảnh lịch sử, văn hóa và kinh tế của làng Nhị Khê. Hơn nữa các công năng xã hội của dự án này còn bị bó hẹp và chưa mang tính dạng.

Chúng ta nên nhìn lại tính đa năng và hấp dẫn của không gian văn hóa đình làng Bắc Bộ với tư cách là một mô hình không gian văn hóa công cộng của làng xã trong quá khứ để có những bài học kinh nghiệm bổ ích.

Trong phần kết của công trình Đình làng Việt (châu thổ bắc bộ) PGS. Trần Lâm Biền nhận xét “Đình làng Việt, ngoài chức năng cơ bản là một trụ sở của chính quyền dưới thời quân như chủ chuyên chế, là trung tâm văn hóa của làng xã với tính chất ngoi nhà chung … Còn là kiến trúc tín ngưỡng thờ Thành Hoàng Làng, nó đã mang dấu ấn của sự dung hội về mặt chính trị, xã hội, văn hóa giữa chính thể quân chủ với tổ chức làng xã cổ truyền cảu người Việt”. Tôi cho rằng, tính đa năng, khả năng dung hợp nhiều hình thức hoạt động và đáp ứng được nhu cầu của các giai tầng xã hội, không ai bị lãng quên hay bị gạt ra ngoài lề. Đây chính là điều kiện tiên quyết làm nên sức hấp dẫn trong không gian văn hóa đình làng – không gian văn hóa công cộng có tính truyền thống của một làng xã ít hoặc chậm biến động về mặt kinh tế xã hội.

Đối chiếu với hiện trạng của làng Nhị Khê hiện nay ta thấy một số đặc điểm như sau:

  • Tuy là làng có truyền thống nho học với nhiều dòng họ hiển vinh và với một nghề thủ công truyền thống nổi tiếng trong một vùng rộng lớn nhưng lại có xu hướng biến động từng ngày.
  • Đến khảo sát làng Nghị Khê cách đây hơn 1 tháng, ấn tượng đọng lại là, nó đã và đang bị “Phố hóa” -  đô thị hóa. Tức là phần hồn cốt trong cấu trúc làng xã đã bị biến đổi cơ bản. Cái cốt lõi còn lại chỉ là tính chất của một làng nghề nổi tiếng.

Vậy câu hỏi đặt ra sẽ là, làm thế nào để làng Nhị Khê tiếp tục phát triển dù là theo xu thế đô thị hóa mà vẫn núi kéo được phần nào “phần hồn cốt”,  bóng dáng của một làng quê cổ ? Mặt khác; trong hiện trạng phát triển theo hướng đô thị hóa như làng Nhị Khê, hạt nhân kết nối và không gian văn hóa công cộng khả dĩ thay thế công năng của không gian đình làng sẽ là cái gì? Hơn nữa, không nên quên một mục tiêu lớn cho dự án đề xuất là phải gắn với phát triển du lịch bền vững.

Từ những phân tích ở trên tôi xin đưa ra một số gợi ý bước đầu là:

  • Dự án mà chúng ta đang trao đổi cần trở thành bộ phận của một dự án tổng thể bảo tồn di sản văn hóa làng Nhị Khê ở cả hai mặt vật thể và phi vật thể.
  • Không chỉ hạn chế ở việc Vinh danh, lưu niệm dòng họ Nguyễn mà Nguyễn Trãi là một đại diện tiêu biểu, ngược lại cần thiết lập ở đây một không gian văn hóa công cộng dưới dạng mở để Vinh danh văn hóa các dòng họ, Vị tổ nghề của làng. Như vậy tạo ra sức hút trước hết cho tất cả cư dân của làng Nhị Khê.
  • Không gian đó phải góp phần phỏng dựng lại phần nào khung cảnh cổ xưa, nhất là tính chất của một làng hiếu học và làng nghề
  • Cần nghiên cứu sáng tạo thêm những loại hình dịch vụ khả dĩ hấp dẫn cho du khách từ Hà Nội cũng như cả nước.

Ý tưởng của tôi là muốn tận dụng không gian của địa điểm lưu niệm Nguyễn Phi Khanh và Nguyễn Trãi tại Trại Ổi để xây dựng một công viên văn hóa – lịch sử của làng Nhị Khê với tư cách là một không gian văn hóa cộng đồng đa chức năng của một làng quê đang trong quá trình đô thị hóa.

Đối với trường hợp di tích văn chỉ Vân Hội và khu du lịch văn hóa làng nghề Thượng Phú, cũng cần có quan điểm tiếp cận tương tự như là công viên văn hóa – lịch sử Nguyễn Trãi ở làng Nhị Khê. Không nên đặt vấn đề xây dựng mới văn chỉ Vân Hội. Ngược lại nó cần được tu bổ tôn tạo và bảo tồn ngay tại không gian làng xã. Còn việc tạo ra khu văn hóa du lịch mới, cần tham khảo các mô hình đã có ở một số địa phương: làng điêu khắc đá Ngũ Hành Sơn- Đà Nẵng, làng nghề Đồng Kỵ - Bắc Ninh….

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}