Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ
Chủ Nhật, 17/11/2019 12:24

Nghiên cứu:

 

Thầy Nguyễn Đình Đoàn nói điều tâm huyết trong bia khuyến học viết bằng 3 thứ tiếng ở Hải Dương

Đặng Văn Lộc | Thứ Ba, 05/11/2019 10:31 GMT +7

 

Cử nhân Nguyễn Đình Đoàn (còn đọc là Chuyên), làm quan Huấn đạo, nay tương đương chức trưởng phòng giáo dục. Ông người huyện Côi Trì (nay là xã Yên Mĩ, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình).

Ý nguyện của cụ cử là: Phong tục, nhân tâm từ xưa đã liên quan đến học thuật. Mở rộng học thuật để mọi người hiểu biết tường tận sự vật do biết nguyên lý của nó và như thế càng hiểu rõ được phong tục, nhân tâm hơn.

Nay văn bia rất thảm thương.

Năm 1897, tỉnh Hải Dương thành lập Hội Trí tri, văn bia Hải Dương Trí tri hội ghi sự kiện này.

Văn bia đang hiện hữu cạnh gốc đa trong khuôn viên trường Trung học cơ sở Ngô Gia Tự, phường Quang Trung thành phố Hải Dương.

Văn bia được làm từ khối đá hình chữ nhật, tạo vòm ở đầu bia (trán bia). Giữa vòm tạo ô hình chữ nhật bằng đường viền nổi, bên trong khắc dòng chữ Hán Hải Dương Trí tri hội (Hội Trí tri Hải Dương). Bia cao 157cm, dày 20 cm. Lòng bia có kích cỡ: 107x 84 cm, rèm rộng 7,5 cm. Trên đầu thân bia khắc in dòng chứ Hán theo hàng ngang, thứ tự từ phải sang trái: Sáng lập nhất thiên bát bách cửu thập thất niên thất nguyệt, thập tam nhật. Dịch nghĩa: Hội Trí tri Hải Dương, sáng lập ngày 13 tháng 7 năm 1897. Hoa văn trên trán bia hình cách điệu rồng mây, xung quanh rèm bia khắc hình lá cây cách điệu. Nửa trên văn bia có hai vết nứt dạng đường kiến bò, một vết chạy ngang từ mép rèm bên trái sang hết rèm bên phải, một vết chạy từ trán bia xuống đến gần giữa thân bia. Góc trái sát chân bia có vết nứt vỡ chừng 25 cm.

Mặt sau, khắc chữ Hán Nôm, chữ Pháp, chữ Việt hiện đại. Mặt trước khắc in 23 dòng chữ Hán Nôm, kiểu chữ thảo chân phương. Đoạn gần cuối dòng thứ 2 ghi tên 1 người bằng chữ Pháp, kiểu chữ in hoa theo lối từng âm tiết từ trên xuống dưới: ROBINEAU. Dòng cuối ghi niên đại văn bia: Tháng 5 năm Khải Định 9 (1924).

Phần chữ Hán, văn bia ghi 2 nội dung: Bài ký về Hội Trí tri, danh tính hội viên. Bài ký Hội trí tri nói rằng: Tỉnh Hải Dương ngày xưa gọi là Hải Đông, là đơn vị hành chính trọng yếu (Hải Đông trọng trấn dã). Hải Đông vốn có một hệ thống cơ sở vật chất để khuyến khích người học tập theo đạo của thánh hiền (cựu học). Từ những người vốn được ăn học dựng lên một toà nhà mới (tân học đường), có sân, ruộng. Toà nhà và sân ruộng ấy gọi là Trí tri học sở. Mục đích của hội Trí tri là khuyến khích người học, đầu tiên là học để biết, rồi biết tường tận do được biết nguyên lý sự vật. (Đây là câu văn được rút ra từ sách Đại học của Mạnh Tử, thuộc sách kinh điển Nho gia, sách giáo trình cơ bản của người học theo lối cựu học). Người đề xướng thành lập Hội trí tri ở Hải Dương là vị quan: Sứ toà phán sự Lê Bá Tư. Người tán thành là Công sứ Lỗ Bi Nỗ (ROBINEAU), Tổng đốc Vũ Quang Nhạ, Án sát Nguyễn Hữu Đắc. Bài ký còn cho biết, toà nhà học đường chịu mưa nắng đã hơn 20 năm và đặt câu hỏi sau này ai là người lo việc kế tục gìn giữ, phát huy giá trị. Ông Tống Sơn Vũ Đình Khôi là người tỉnh Thanh Hoá(?) nhiều lần tới thăm toà nhà của hội có nguyện vọng cùng các bạn hữu thân thiết tính việc tán trợ. Được vị Chánh công sứ Phụ Xa, Tổng đốc Từ Đạm đồng ý, việc quyên góp tiền được hơn một ngàn (đồng?) nên toà nhà Hội Trí tri được sửa sang hoành tráng hơn.

Phong tục, nhân tâm từ xưa đã liên quan đến học thuật. Mở rộng học thuật để mọi người hiểu biết tường tận sự vật do biết nguyên lý của nó và như thế càng hiểu rõ được phong tục, nhân tâm hơn. Đó là ý nguyện của Huấn đạo, người huyện Côi Trì tỉnh Ninh Bình, Cử nhân Nguyễn Đình Đoàn (chữ đoàn 摶, còn đọc là chuyên), người soạn bài ký trong văn bia.

Theo sách “Những ông nghè ông cống triều Nguyễn, Nxb Văn hóa - Thông tin, 1995, trang 509” Cử nhân Nguyễn Đình Chuyên, người xã Côi trì, huyện Yên Mô, nay là thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình. Thi hương khoa Kỷ Dậu, Duy Tân thứ 3 (1909), tại trường Hà Nam. Đậu cử nhân năm 27 tuổi.

Phần tính danh hội viên ghi họ và tên 90 người và 3 người nhắc tên trong bài ký.

Lo việc viết và khắc chữ vào văn bia là ông hội trưởng Tống Sơn Vũ Đình Khôi.

Giá trị của văn bia cho ta biết: Hội Tri tỉnh Hải Dương thành lập chỉ sau 5 năm khi hội Trí tri trung ương thành lập, phản ánh tư tưởng hội nhập nhanh của Hải Dương với trào lưu khuyến học mới. Làm nên hồn cốt cho Hội Trí tri tỉnh là những người được học hành, có tâm, có chức sắc, có tài chính ở Hải Dương.

Kinh nghiệm này hẳn có giá trị tham khảo khi chúng ta đang thực hiện công tác khuyến học.

Tấm bia khắc bằng 3 ngôn ngữ (Hán Nôm, Pháp, tiếng Việt hiện đại) là một di sản văn hoá thuộc loại hình văn bia có một không hai ở Hải Dương.

Giá trị của văn bia còn là cứ liệu lịch sử, nhờ văn bia mà nay ta biết được chính xác ngày thành lập hội Trí tri Hải Dương, tiền thân của hội khuyến học cấp tỉnh .

Tên những vị công sứ, tổng đốc đương nhiệm, những người có năng lực về tài chính (vào thời điểm năm 1897, năm 1924) có tâm với sự nghiệp giáo dục, khuyến khích học tập theo phương pháp mới là nguồn sử liệu lịch quý cho ngành giáo dục.

Mưa nắng, đất và rễ cây đang đang bào mòn, vùi lấp nét chữ, nguy cơ chữ viết trên bia bị huỷ hoại.

Chữ viết trên văn bia mất đồng nghĩa với dấu vết lịch sử bị xoá.

Theo Luật Di sản văn hoá, văn bia Hải Dương Trí tri hội cần được chính quyền phường sở tại, trường THCS Ngô Gia Tự, ngành Giáo dục & Đào tạo, Hội khuyến học tỉnh cùng cơ quan chuyên môn, những tấm lòng thiện tâm về văn hoá bảo vệ, phát huy giá trị.

 

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}