Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Truyền thống & phát triển:

 

Trang phục trong nghi lễ hầu đồng

Phạm Tứ* | Thứ Hai, 04/12/2017 21:17 GMT +7

Nhiều dân tộc trên thế giới dùng mặt nạ trong nghi lễ "cầu thần nhập xác” thì lên đồng dùng lễ phục để thể hiện sự giáng đồng của các vị Thánh. Trang phục trong nghi lễ lên đồng có vai trò đặc biệt quan trọng, Khăn áo hầu đồng cùng với các yếu tố khác tạo nên một buổi hầu đồng đầy sắc màu tâm linh, độc đáo. Khác với các tôn giáo khác, trang phục thờ Mẫu không phải là trang phục để các chủ thể thực hành mặc trong hoạt động hàng ngày hay trong khi hành lễ. Trang phục hầu đồng chỉ được mặc khi thực hành nghi lễ để hóa thân thành thần thánh - đó là trang phục của thánh thần. Để biểu đạt ý nghĩa vũ trụ quan của tín ngưỡng. “Để chứng tỏ là hồn đã hiện lên, ông đồng bà cốt mặc quần áo của hồn, nói lời của hồn và hành động như hồn hành động” ( M. Dururrand ). 

Mọi người nhận biết được danh tính, sắc thái của vị thánh hiện hồn nhờ thông qua trang phục khi ngự đồng. Yếu tố quan trọng tạo nên một buổi hầu đồng thành công không thể thiếu được là khăn áo hầu đồng.Trang phục cũng được kết hợp với yếu tố tâm linh tạo nên sự thăng hoa cho mỗi giá đồng. Những bộ trang phục này không chỉ để giới thiệu cho người xem biết rõ hơn về các giá đồng mà còn là hình tượng văn hóa của dân tộc Việt. Trong một vấn hầu đồng có nhiều vị thánh xuất hiện nên cần có nhiều bộ khăn áo hầu đồng khác nhau, tương ứng với các giá. Hầu đồng có 36 thánh ngự, thì ít nhất cũng phải có 36 bộ trang phục dùng cho hầu đồng.Trong một giá chầu, trang phục đẹp sẽ tạo nên sự thăng hoa cho thanh đồng cũng như những người tham dự buổi lễ. Mỗi giá chầu sẽ có một bộ trang phục quần áo riêng, kèm theo các phụ kiện như mũ, khăn, trang sức cầu kỳ. Xuất xứ và tích truyện về mỗi vị khác nhau nên các bộ y phục cũng được thể hiện theo nhiều hình thức khác nhau. Trang phục của các giá Chầu Bà thường rất đẹp vì đó là hóa thân của các Mẫu. Trang phục của các giá Quan Lớn, Quan Hoàng vô cùng uy nghi, đẹp đẽ giống trang phục các vị quan trong triều. Phong phú nhất là trang phục hàng Thánh cô, mỗi cô lại có nét trang phục khác biệt. Sang phủ các Thánh cậu thì đơn giản hơn. Khăn áo trong nghi thức hầu đồng rất phong phú, tùy thuộc vào địa phương và vùng miền. Song các trang phục cơ bản phải vẫn phải tuân theo quy tắc ngàn năm của cha ông truyền lại.Ta gọi khăn áo hầu đồng là khăn chầu áo ngự- là y phục của chư thánh giá ngự. 

Nhìn vào hệ thống trang phục khăn áo hầu đồng và trang sức trong nghi lễ hầu đồng để giới thiệu cho người xem biết về các giá đồng mà còn là hình tượng văn hóa được đúc kết từ nhiều dân tộc, nhiều thế hệ của người Việt. Trước khi sử dụng, người hầu phải làm lễ trình khăn áo và mỗi lần ngự áo đều phải khai quang bằng hương. Tính thiêng này thể hiện rất rõ trong cách ứng xử của các ông đồng, bà đồng với những bộ trang phục hầu đồng. Khăn chầu áo ngự bao giờ cũng được để riêng nơi trang trọng, tuyệt đối không bao giờ được đem ra mặc trong sinh hoạt đời thường, không dễ dàng cho người lạ xem, mượn, chụp ảnh, quay phim. Trang phục hầu đồng thay đổi theo năm tháng về kiểu dáng, cách thêu, chất liệu vải... Ngày nay trang phục trong nghi lễ lên đồng không đơn giản như xưa, mà xu hướng phức tạp, cầu kỳ. Các ông đồng, bà đồng đều sắm cho mình đày đủ các bộ trang phục dành cho một vấn hầu. Thậm chí có vị có nhiều bộ trang phục, bộ dùng cho ngày lễ thường, bộ dùng riêng cho những dịp đại lễ. 

Trong việc bảo tồn di sản văn hóa đạo Mẫu, luôn đối diện với thực tế là di sản đó luôn bảo lưu những giá trị truyền thống, nhưng lại có nhu cầu biến đổi và phát triển để đáp ứng nhu cầu con người trong xã hội hiện đại. Bởi thế chúng ta vừa lưu giữ những giá trị cổ truyền, nhưng không thể không quan tâm những cái mới nảy sinh. Trang phục hầu đồng cũng nằm trong quy luật đó. Trang phục trong nghi lễ lên đồng có thể không ổn định, không theo một quy luật bất biến nào, chỉ riêng màu sắc là yếu tố ổn định và bền vững. Các vị thánh thuộc Thiên phủ là màu đỏ, Thượng ngàn màu xanh, Thoải phủ màu trắng, Địa phủ màu vàng. Trong đó bốn màu đỏ, vàng, trắng, xanh là bốn màu chính, màu đen có xuất hiện nhưng là yếu tố phụ. Còn những màu trung gian: chàm, lam, lục, tím là mầu kim chi đôi nước ở các giá Thánh bản địa và hàng Thánh cô.( Cô hàng Thiên phủ màu đỏ chuyển sang màu hồng, cô hàng Nhạc phủ chuyển sang màu tím hoặc xanh sỹ lâm, xanh lơ , xanh hoa lý )
- Trang phục của các Quan lớn: áo dài 5 thân, thêu rồng, thêu hổ phù (hình rồng nhìn thẳng), hoặc thêu bối tử vuông trước ngực. Vai vắt mạng chéo, đầu đội khăn xếp đỏ gắn nét thêu rồng chầu mặt nguyệt theo màu áo, Đeo thẻ bài ngà ghi hiệu tôn quan hoặc ghi chung Ngũ vị Vương Quan. Đầu búi tóc có cài trâm và lược theo lối nam thần. Có đai quanh bụng bằng lụa hoặc đai hộp. Các Quan lớn không đeo kiềng, khánh, chuỗi hạt.

- Trang phục Chầu Bà phong phú và đa dạng, tùy từng vùng miền mà khác nhau về hình thái và sắc màu.. Trang phục Chàu Bà thêu phượng, hoa may theo lối 5 thân hoặc áo tứ thân sẻ giữa, mặc quầy. Các Thánh Bà cổ đeo chuỗi hạt, đeo diều sây, bụng thắt đai lụa. Tai đeo trang sức vàng bạc hình phượng . Tay đeo vòng vàng, đầu cài trâm, chan đi hài phượng. Với các Thánh bà vùng sơn cước cổ đeo kiềng, tai đeo khuyên tròn đều bằng bạc. Đai lưng giắt dây xà tích có ống bạc vôi tràu, dao bài, ống thuốc.

- Trang phục khăn áo Hoàng gần giống trang phục các Quan áo dài cài vạt chéo, màu sắc tuân thủ theo 4 phủ . Chỗ khác là ở mẫu đồ họa thêu, các ông Hoàng thêu ổ ngũ phúc ( rồng tròn ). Họa tiết hoa văn “Phúc-Lộc -Thọ”, theo hình tròn 3 lớp: lớp trong thêu hình chữ “Thọ” bằng chỉ màu xanh, lớp giữa thêu hoa dây xen bốn con bướm chỉ ngũ sắc, lớp ngoài cùng thêu 6 con dơi xen hình hoa lá. Những hình thêu này phân bố đều khắp trên 2 thân áo trước sau và 2 tay áo. Đầu chít khăn nét ngang thêu rồng, đuôi nét thả phía sau. Búi tóc cài trâm, giắt lược theo lối nam thần. Vai vắt 2 mạng chéo thêu rồng mặt nguyệt. Cổ đeo kiềng có kim khánh đồng tiền, phía dưới đính dây kim tằng. Bụng thắt đai thêu hay dải lụa,, bên sườn có bàu rượu túi thơ, tay đeo vòng vàng, chân dận hài thêu. Khi người hầu là nữ trong giá ông Hoàng thì cài thêm 1 hoặc 2 trâm và không đeo đai chéo vai như đồng nam.

-Trang phục hàng Cô rất phong phú, đa dạng cả về loại hình cũng như cách phục trang và có nhiều phụ trang đi kèm mỗi cô lại có nét trang phục khác biệt. Đặc biệt màu sắc trang phục các giá hàng Cô cũng có những biến thể. Bỏ sung các những màu trung gian: chàm, lam, lục, tím là mầu kim chi đôi nước ở các giá hàng Cô.(Cô Thiên phủ khong xử trang phục màu đỏ mà chuyển sang màu hồng, Cô Nhạc phủ màu xanh chuyển sang màu tím hoặc xanh sỹ lâm, xanh lơ , xanh hoa lý).

- Các vị chết trẻ linh thiêng được tôn thờ gọi là Cậu. Các Cậu có lòng từ bi cứu nhânđộ thế nên các kỳ tạ phủ, mở phủ thường kiều các giá Cậu giáng phàm trần. Hàng Cậu cũng có dến 12 Cậu. Trong Tứ phủ có nhắc đến Cậu Hoàng Cả, Cậu Hoàng Đôi, Cậu Hoàng Ba, Cậu Bé Đồi là các Cậu có nguồn gốc Thượng giới hoặc Thoải phủ có tài kiếm cung, có quyền uy giúp đời. Trang phục các Cậu gồm một áo dài trắng mặc trong. Bên ngoài khoác một áo may kiểu gi-lê thêu cầu kỳ. Câu nào hầu ông Hoàng nào thì áo mang màu sắc giống màu đó. Khi giáng đồng cậu mặc trang phục, đầu buộc khăn, hai bên cài hoa, chân quấn xà cạp, khi giầy thêu trông trẻ thơ và ngộ nghĩnh. Các Cậu sử dụng 1 số đồ trang sức như:/ hai vòng tay bằng bạc đính 5 lục lạc / vòng cổ bằng bạc có đính khánh bạc tròn, nối liền 1 khánh khác hình quả hạnh, dưới cùng là 3 lục lạc tròn. Các Cậu về làm lễ rồi đi hèo, múa lân, phát lộc một cách hồn nhiên, giọng nói nũng nịu, ngọng ngịu.

Trang phục hầu đồng ngày càng đẹp, phong phú và đa dạng. Nhưng vẫn cần phải bảo tồn, gìn giữ được những sắc thái cơ bản của truyền thống, của các bậc tiền bối. Căn cứ để xác định trang phục của các vị Thánh ngự dựa vào những câu văn chầu miêu tả trang phục của các vị thánh để làm cho đúng, cho phù hợp không nên thay đổi theo suy nghĩ chủ quan. Có một quan niệm không nên đội mũ, đi hia, mặc các bộ giáp trụ tướng võ, khăn áo trang phục tân thời hiện đại trong các giá đồng. Không lấy nguyên mẫu trang phục tượng thờ hay trang phục sân khấu áp dụng vào trang phục hầu thánh. Trong hầu đồng các thanh đồng không là sắm vai thánh mà chỉ mang tính ước lệ, thể hiện “ cái bóng” “ cái giá” của các thánh.
Những năm gần đây, tại nhiều địa phương, nhất là Hà Nội có trào lưu “ Lễ phục thời trang lên đồng”. Một số nhà thiết kế thời trang thay đổi về Form cắt may, màu sắc, hoa văn trang trí. Nhiều bộ trang phục đi quá đà khiến người xem không nhận ra vị thần nào là chủ nhân của các bộ lễ phục đó. Đây cũng là nguyên nhân làm sai lệch các lễ thức trong đạo Mẫu. Chúng ta nên nhìn nhân sự “ đỏi mới” này như thế nào đê “ y phục xứng kỳ đức” ?
Trong hầu đồng ngoài khăn phủ diện là trang phục quan trọng, thì bộ trang phục mặc trong khi ra hầu đồng (bộ áo lót mình hay gọi là bộ hạ y) cũng cần được chú ý bảo tồn. Đó là bộ áo màu trắng thể hiện sự thanh bạch, trang nghiêm. Gồm: 01 quần trắng, gấu khâu bản to. 01 áo cánh trắng , 01 áo dài trắng ngắn hơn áo quan ống tay ngắn hơn áo hâu, 01 đôi tất trắng, kèm hài (xưa các cụ không đi hài). Đạo cụ cũng là đối tượng quan trọng trong nghi lẽ hầu đồng. Đạo cụ bao gồm: đao kiếm, gậy ( hèo), quạt, gối.. Đao, kiếm thường dùng trong giá hàng Quan thể hiện sức mạnh; Gậy dùng trong giá hàng các ông Hoàng ( cũng là một thứ vũ khí, nhưng là vũ khí mang tính ma thuật ). Quạt là đạo cụ được sử dụng nhiều nhất: để múa đồng, đề thơ, giáng bút, cũng là cái ngăn cách giữa thế giới trần tục với thế giới linh thiêng.. Gối luôn được đặt ở vị trí bên cạnh người ngồi đồng, ngoài chức năng để tựa, mặt gối thể hiện quyền lực nhà quan, khi thanh đồng hưng phấn thường vỗ gối và “ha” tán thưởng...
Mỗi địa phương đều có những làng truyền thống chuyên may cắt trang phục cho hầu đồng. Tại Hà Nội có xã Đông Cửu, huyện Thường Tín là làng nghề may thêu truyền thống nổi tiếng. Đền Lưu Ly ( thôn Quyết Tiến, xã Vân Côn, huyện Hoài Đức, Hà Nội) được xem là "Bảo tàng Khăn chầu áo ngự” thu nhỏ của Nghi lễ Chầu văn. Với hàng trăm bộ trang phục được làm thủ công. Những đường nét thêu tay tỉ mỉ đầy màu sắc do chính các nghệ nhân thêu tay của Việt Nam thực hiện. Chủ nhân của Bảo tàng là Nghệ nhân Vương Thị Ất ( đã mất ).

----------------------------------------------------------------------------------
* Phó giám đốc - Trung tâm Nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng VN; kiêm Chủ nhiệm CLB Bảo tồn văn hóa đạo Mẫu VN

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}