Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Nghiên cứu:

 

Thiên tài cũng bế tắc ư?

Vũ Bình Lục | Thứ Bảy, 19/09/2020 11:03 GMT +7

(Về bài thơ NGÔN CHÍ -SỐ  13 của Nguyễn Trãi)

Tranh minh hoạ do tác giả tuyển chọn.


Tà dương bóng ngả thuở giang lâu,
Thế giới đông nên ngọc một bầu.
Tuyết sóc treo cây điểm phấn,
Cõi đông giãi nguyệt in câu.
Khói chìm thuỷ quốc quyên phẳng,
Nhạn triện hư không gió thâu.
Thuyền mọn còn chèo chăng khứng đỗ
Trời ban tối biết về đâu?


Nguyễn Trãi sống cách chúng ta khoảng sáu trăm năm. Riêng nói về thơ Nôm, dẫu thất lạc sau thảm hoạ “tru di tam tộc” năm Nhâm Tuất (1442), cũng còn được hơn 254 bài. Có thể nói, Nguyễn Trãi đã dựng lên một tượng đài sừng sững bằng thơ, mà trước hết là thơ viết bằng ngôn ngữ dân tộc-Thơ Nôm. Chùm thơ NGÔN CHÍ có rất nhiều bài hay, đọc kỹ, nghiền ngẫm kỹ mới thấy cái hay, bởi chữ Nôm cách nay sáu trăm năm, rất nhiều từ nay không còn dùng nữa, hoặc rất ít dùng. Phải tra cứu một số từ, một số điển tích, mới dần sáng tỏ một hồn thơ lớn, lớn nhất, VĨ ĐẠI NHẤT trong lịch sử thơ ca Việt Nam!


Đây là bài Ngôn chí số 13, do những người biên soạn sách Tuyển tập thơ văn Nguyễn Trãi sắp xếp.


Hai câu đầu:


Tà dương bóng ngả thuở giang lâu,
Thế giới đông nên ngọc một bầu.


Hai câu thơ đơn thuần chỉ là tả cảnh, đặc tả một buổi chiều, mà gam màu chủ đạo là màu vàng thẫm rất quen mà huyễn hoặc. Bóng chiều tà đã ngả, đang quấn lấy một ngôi lầu ở bên sông, hay đang trùm lên ngôi lầu bên sông một màu vàng thẫm. Nhưng có điều cần lưu ý, đây là ngôi lầu giành cho đàn bà con gái thuộc tầng lớp quý tộc giàu sang, trong một không gian rộng lớn và yên tĩnh, rất yên tĩnh. Câu tiếp theo mới thật diễm lệ: “Thế giới đông nên ngọc một bầu”. Vậy thì cái “thế giới đông” ấy là gì? Theo điển dẫn, “đông” chính là khí tốt, khí thiêng của thế giới, của vũ trụ đông đặc lại mà thành một bầu phong cảnh đẹp như ngọc. Thế đấy! Còn như “Bầu”, cũng theo điển sách ĐẠO GIA, kể rằng, Trương Thân thường treo một quả bầu rất lớn, hoá làm trời đất, ở trong cũng có mặt trời mặt trăng, đêm chui vào đó mà ngủ, gọi là “trời bầu”, hay là “bầu trời” cũng vậy…Quả là một bức tranh thiên nhiên được vẽ bằng ngôn ngữ, rất xưa, tinh khiết và tráng lệ, dường như đã đạt đến mức cổ điển!


Đấy là hai câu thất ngôn (7 chữ). Hai câu tiếp theo, lại là lục ngôn (6 chữ), vẫn tiếp tục tả cảnh:


Tuyết sóc treo cây điểm phấn
Cõi đông giải nguyệt in câu.


Tuyết sóc, nghĩa là tuyết ở phương bắc (sóc) chả biết nó gieo xuống từ bao giờ, mà thấy còn giăng mắc trên những cành cây như những bông hoa trắng muốt, như “điểm phấn” cho cây, trang trí làm đẹp cho cây. Có người bảo nước ta làm gì có tuyết, chỉ là ước lệ cho đẹp văn chương mà thôi. Nhưng họ nhầm đấy! Các tỉnh phía Bắc nước ta như Lào Cai, Hà Giang, Lạng Sơn, Cao Bằng… và chắc là còn một số nơi khác nữa, ngày nay vẫn thấy có tuyết, khá nhiều nữa kia. Vậy thì sao thơ văn ngày xưa các cụ ta nói đến tuyết, con cháu lại hàm hồ bác bỏ? Cách đây mấy trăm năm, sao lại không thể không có tuyết mà các cụ phải đi mượn của người? Phía bắc là tuyết, là hoa tuyết điểm phấn cho cây, thì “Cõi đông giải nguyệt in câu”. Phương đông in một giải lụa trăng vàng óng. Thế là cả một không gian rực rỡ sắc màu. Màu trắng của tuyết hoa tương ánh cùng màu vàng của ánh nguyệt in bóng nước, của chiều tà vàng thẫm, tạo một bức tranh vừa rộng vừa sâu, gợi một khoảnh khắc giao thoa hỗn mang rất nhiều tâm trạng.


Hai câu tiếp theo, vẫn cấu trúc bằng lục ngôn:


Khói chìm thuỷ quốc quyên phẳng
Nhạn triện hư không gió thâu.


Bây giờ là sương khói trong chiều muộn. Cúi xuống nhìn dòng nước, thấy khói chiều in xuống mặt nước trong veo phẳng lặng. “Quyên”, từ cổ nghĩa là mặt nước trong, do đó “quyên phẳng” nghĩa là mặt nước trong phẳng lặng, như thể nhìn rõ khói chiều đang chìm sâu dưới đáy nước. Rõ là nước lộn trời, vàng gieo đáy nước, “Long lanh đáy nước in trời / Thành xây khói biếc, non phơi bóng vàng”. Có lẽ Nguyễn Du khoảng bốn trăm năm sau đã tiếp thu tinh thần của câu thơ Nguyễn Trãi mà sáng tạo lại trong Truyện Kiều câu thơ trên, khi mà tiếng Việt đã đạt đến độ nhuần nhuyễn và trang nhã chăng? Nói rộng thêm một tý, Nguyễn Du chẳng những đã kế thừa thành quả của thơ Nôm Nguyễn Trãi, mà ông còn kế thừa được thành quả của Nguyễn Gia Thiều với kiệt tác CUNG OÁN NGÂM KHÚC và Đoàn Thị Điểm, với kiệt tác CHINH PHỤ NGÂM KHÚC, chuyển ngữ từ nguyên tác chữ Hán của Đặng Trần Côn. Xét về phương diện nghệ thuật, CUNG OÁN NGÂM KHÚC của Nguyễn Gia Thiều, CHINH PHỤ NGÂM KHÚC của Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm, không thua kém Truyện Kiều. Ở đây, “Khói chìm thủy quốc” là vậy. Còn trên trời thì đàn chim nhạn đang xếp hình chữ triện mà mỏi mệt bay về rừng tìm chốn ngủ. Và gió nhẹ, thổi rỗng cả trời…


Cảnh chỉ là điểm xuyết, mà gợi nên bức tranh đủ sắc màu, rất sống động, và tiếp đó, nó như thể đang chuyển động dần về phía đêm tối, về phía lụi tàn.


Hai câu cuối, tác giả viết:


Thuyền mọn còn chèo chăng khứng đỗ,
Trời ban tối ước về đâu?


Con thuyền nhỏ nhoi (Thuyền mọn) của Tiên sinh, hay con thuyền của một vị lữ khách nào đó, vẫn còn đang mải miết chèo trên sông, như chẳng muốn dừng lại. Trong nhập nhoạng bóng tà, con thuyền mọn như càng nhỏ bé hơn, chưa muốn, hay là chưa tìm được nơi bến đỗ mà nghỉ ngơi. Hay là bởi vì “Trời ban tối, ước về đâu”, biết về đâu? Câu bảy thất ngôn, dàn trải thêm, biểu hiện sự buông thả, lửng lơ, phân vân… Câu tám bỗng đột ngột thu lại lục ngôn, như một sự dồn nén tâm sự.


Có bao nhiêu phần trăm sự thực trong bức tranh chiều tà bên sông lộng lẫy mà buồn? Có lẽ cũng chẳng nên đặt vấn đề cân đong cụ thể, bởi thơ nhìn chung là sản phẩm sáng tạo của trí tưởng tượng, thực và ảo hoà trộn đan xen.


Hai câu kết của bài thơ xem ra mới thật sự là tâm điểm tư tưởng chủ đề của bài thơ. Phải chăng, con “thuyền mọn” kia, chính là hình ảnh Ức Trai Tiên sinh, như con thuyền nhỏ bé ấy, đang một mình đi tìm bến đỗ, mà chưa tìm thấy nơi đâu là bến là bờ? Từ cái “ngôn chí” này, có thể ước đoán Ức Trai viết bài thơ này vào thời điểm quân Minh đang đô hộ nước ta, Ức Trai đang bị giam lỏng ở thành Đông Quan, chưa tìm được minh chủ mà đem tài giúp nước? Cũng có thể đây là thời điểm Nguyễn Trãi bị thất sủng, về ở ẩn tại Côn Sơn, trong hoàn cảnh chính sự trong nước đang rất đen tối, nhất là ở nơi triều chính. Nguyễn Trãi từ tin tưởng, đến nghi ngờ và thất vọng trước thực tại đau lòng: Biết bao trung thần bị hãm hại, còn lũ gian thần hiểm ác nổi lên như ong, nhũng lọan cả triều đình. Làm sao mà không bi quan cho được khi mà “Trời ban tối, biết về đâu”?


Nhân đây, cũng xin được nhắc lại cùng bạn đọc, rằng thơ Nôm Nguyễn Trãi phần nhiều là những bài thơ đã đạt đến tuyệt đỉnh văn chương. Nó trải rộng ra ở nhiều mảng đề tài, mà hàm lượng triết học rất cao. Nghệ thuật thơ Nguyễn Trãi đã đến mức vi diệu, không ai so sánh được với cụ ! Một nhà thơ gốc Nghệ Tĩnh ít nhiều có tính cực đoan, bảo thủ, cục bộ như Xuân Diệu (Ngô Xuân Diệu), khi viết về thơ Nôm Nguyễn Trãi, cũng phải mượn một câu Kiều (của Nguyễn Du) mà thốt lên “Thì treo giải nhất, chi nhường cho ai” !


Hà Nội 9-82

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}