Hotline: 04 3511 2850 | Liên hệ

Nghiên cứu:

 

Thơ Trần Hưng… từ thi hứng hậu trung đại đến văn minh điện toán

Phạm Minh Quân | Thứ Bảy, 28/11/2020 19:16 GMT +7

 

 

Trần Hưng là một trường hợp lạ. Nhiều nhà thơ tay ngang/trái như một sự tự khẳng định bản thân lần thứ hai. Còn Trần Hưng, anh đã được mặc định định danh là “nhà thơ” trên thi đàn từ lâu, còn phong cách sống của anh phiêu diêu lãng tử như tất thảy mọi thi nhân thứ thiệt.

Anh là chủ nhiệm, thành viên tiên phong cốt cán của câu lạc bộ thơ Facebach (Facebook + Bách khoa). Nhiều thành viên trong câu lạc bộ khởi hành con đường thơ muộn hơn anh, nhưng lại vọt đi trên đường pitch với vận tốc rất nhanh vội. Còn anh, chỉ lãng đãng xuất hiện khiêm nhường trong những tập thơ chung của Facebach như Từ khóa (Nxb Hội Nhà văn, 2016), Miền lục bát tìm nhau (Nxb Hội Nhà văn, 2017), một số chùm thơ rải rác trên tạp chí Văn nghệ Quân đội, Nhà văn và Tác phẩm, đôi khi đột xuất hiện diện trong những tuyển tập như Thơ - Mười năm đầu thế kỷ XXI của Nxb Hội Nhà văn, hay Nghìn câu thơ tài hoa Việt Nam của Nguyễn Vũ Tiềm. Sau những thập kỷ sáng tạo và ấp ủ, Trần Hưng đã có một sắp đặt hữu ý trình làng trong tập thơ đầu tay – Quá Một Như Không (Nxb Hội Nhà văn, 2020).

Nếu ví như một kết cấu sáng tạo, thì thơ Trần Hưng được chắp nối và chồng lấp bởi những cấu kiện tâm lý khác nhau. Những cấu kiện tâm lý này, tạo nên lưỡng phân duy lý – duy cảm, quá khứ – hiện thời, hồn nhiên – triết lý, hào hoa – bụi bặm ở thơ anh. Cái uyên nguyên, nền móng cất lên “nhà” thơ Trần Hưng, đến từ “cậu bé Trần Hưng,” sinh ra và trải qua thiếu thời trên miền đất Tứ Kỳ, Hải Dương. Những dấu vết tồn hiện của quê hương, Trần Hưng chẳng ngại ngần nhọc công tìm cách che giấu nó dưới lớp biểu tượng ngụy trang, trái lại cứ phơi bày nó ra một cách mộc mạc và đích danh (Đường về Gang, Xe ôm ca, Nhớ bà, Nước rươi). Đối với một đứa trẻ, tuổi thơ không chỉ đơn thuần là lịch sử cá nhân, mà vô thức thấm nhuần cả một bề dày lịch sử vùng văn hóa quê hương. Trong trường hợp Trần Hưng, quê hương Tứ Kỳ đại diện cho vùng văn hóa xứ Đông, trấn phên giậu phía Ðông của kinh thành Thăng Long xưa, chứa đựng nhiều trầm tích văn hóa với những di chỉ được phát hiện từ tận thời Hồng Bàng. Thành Dền, một trung tâm văn hóa cổ, là thủ phủ của bộ Dương Tuyền thời Hồng Bàng xưa chính nằm trên đất Tứ Kỳ, nay là xã Đại Sơn. Tứ Kỳ còn nổi tiếng với trống đồng Hữu Chung có niên đại được xác định cách đây 2300 – 2100 năm, thuộc sưu tập trống đồng Đông Sơn, biểu trưng của nền văn minh Việt cổ. Nằm ở vị trí trung tâm đồng bằng Bắc Bộ được kiến tạo từ rất sớm, lại thuộc về miền hạ lưu của sông Thái Bình, có hệ thống đại thủy nông Bắc Hưng Hải, với con sông Cầu Xe chảy xuyên qua (bãi sông ao ảo vuông trên mặt bàn) những rặng cây thôn quê xanh mướt đầy chất thi ca, Tứ Kỳ mang lại cho cậu bé Trần Hưng rong chơi hiếu kỳ một cảm nghiệm về quê hương, về văn hóa. Để khi lớn lên, trưởng thành và làm thơ, giống như phù sa sông bồi tụ trở thành thổ nhưỡng đồng bằng, cảm nghiệm đó ánh xạ và khuếch đại trở thành căn cước sáng tác trong thơ Trần Hưng.

Và, do đó, phần Một trong Quá Một Như Không mang thi hứng hậu trung đại, hay chính xác hơn, hàm chứa một trung đại nối dài. Người đọc có thể cảm nhận thấy thơ anh chưa mới, hay “cũ,” bởi lẽ ở chỗ, ngoài lựa chọn thể lục bát làm chủ đạo, anh sáng tác thơ và tìm tứ chủ yếu từ những chất liệu truyền thống, đến từ tự nhiên, từ không gian nơi chốn, từ tâm cảnh, tức cảnh sinh tình. Một phần điều này được lý giải, bởi vốn dĩ anh là một nhà thơ nhạy cảm, lại xê dịch nhiều do cả đặc thù công việc lẫn cá tính lãng du. Nhưng để tìm sâu thám mã hơn, vẫn phải truy nguyên về nguồn gốc sáng tạo, bắt rễ từ sự tò mò của một đứa trẻ trước cảnh vật thiên nhiên quê hương.

Với thi hứng hậu trung đại này, thơ Trần Hưng hội tụ và đồng hiện các thuộc tính lãng mạn – ­sử thicô đơn. Lãng mạn thể hiện ở những rung cảm nhà thơ va đập với cảnh tượng, hiển thị khát vọng muốn được bày tỏ cảm xúc ở câu kết nhằm tạo ra hiệu ứng thẩm mỹ (bây giờ mặt phấn lòng son/hoàng hoa đầu phố em còn nhớ ta Bách thảo hoàng hoa; người lớn thở phào ta không nguôi/trẻ con cười ta vẫn không nguôi Mặc định). Bài Sông Bạch Đằng đến tuổi là một bài thơ tiệm cận sử thi của Trần Hưng, bởi ẩn kín trong lớp không gian triều lên ngồn ngộn, là sự kiêu hãnh vô thức của tác giả về một hào khí Đông A, về chiến thắng oanh liệt trên sông Bạch Đằng của Trần Hưng Đạo vẫn còn vang vọng, vô hình trung tạo nên thời gian sử thi. Còn sự cô đơn, lại được ngụ chỉ qua hình tượng biển (dấu tay cát trắng/mơn man em còn/biển là nước muối/mơ trời da nonĐồng dao muối mặn). Nhà văn Trung Quốc nổi tiếng, Cổ Long, đã từng có một quan niệm loại suy thú vị về mối liên hệ giữa biển, sa mạc và sự cô đơn. Nhiều người vốn cho rằng hình ảnh sa mạc và biển đối lập nhau. Nhưng theo Cổ Long, biển và sa mạc về tính chất thật sự rất giống nhau, đều mênh mông vô định và vô tình. Con người khi ở hai nơi đó đều thấy mình nhỏ bé và hơn bao giờ hết, đều không tìm được nước để uống, ẩn dụ sự khát thuồng tình cảm. Đại dương không có ký ức, và những hoài niệm đôi lứa của nhà thơ bị sóng cuốn trôi đi chỉ còn lại bọt biển đơn thân (à ơi biển dại ngủ rồi/chỉ còn muối xót trong đời hát ruHạ Long ru).

Từ phần Một sang phần Không đánh dấu sự vượt thoát hậu trung đại của Trần Hưng, để vắt mình sang văn minh điện toán – một bối cảnh nằm lắt lẻo và vắt vẻo từ cuối thế kỷ XX sang thế kỷ XXI. Nó không phải là một nền tảng mạng xã hội trực tuyến kiểu “4.0” đương đại, nơi con người đã xóa nhòa hay thậm chí đánh mất đi ranh giới giữa thế giới thực và ảo cũng như nhân thân trong hai thế giới này. Văn minh điện toán ở đây phản ánh thời đại “@” khi internet mới du nhập vào Việt Nam, con người chúng ta lúc này mới có sự tiếp xúc công nghệ đầu tiên đầy choáng ngợp và hồn nhiên. Bản thân cách đặt tên “Một” và “Không” của Trần Hưng đã chứa đựng dụng ý liên hệ đến 1 và 0, hai ký tự của hệ nhị phân là cơ sở nền tảng cho máy tính, chỉ cái bản nguyên sơ khởi. Bài thơ Không và Một có thể coi là bài thơ chủ đề của tập thơ và đồng thời là một trong những bài đặc sắc nhất tập. Bản thân ngay từ đầu, hệ nhị phân 1 – 0 đã có mối liên hệ tương ứng với Âm (-) và Dương (--) trong Lưỡng Nghi khởi nguồn của Kinh Dịch. Trong bài thơ này, Trần Hưng táo bạo trình hiện một đồ hình Kinh Dịch qua ngôn ngữ nhị phân:

em và anh

   0          1   

Cách sắp đặt giữa hai ngôi xưng anh và em, tương ứng với âm dương và hai ký tự nhị phân 0 – 1 mô phỏng lại cơ chế của sự biến dịch. Biến dịch xuất phát từ sự mất cân bằng giữa hai cực âm dương, bắt buộc các con số phải chuyển động phản pha để tái thiết sự cân bằng, để rồi khi đạt đến sự cân bằng lặp lại giữa âm dương thì các con số lại rơi vào tình trạng mất cân bằng. Như ở đồ hình trên, ban đầu có âm có dương, rồi có âm thiếu dương, âm dương tái lập cân bằng, rồi lại có dương thiếu âm. Cứ thế, các tượng số nhị phân luôn biến dịch phản pha, tuần hoàn qua lại giữa hai trạng thái âm và dương khi thịnh khi suy, giống như sự dao động của con lắc đồng hồ. Cả bài thơ là sự biến dịch không ngừng, để đến với câu thơ cuối lại trở về với vô cực thái hư (chưa sao chưa ấy chưa gì chưa nhau).

Đặc trưng của thơ Trần Hưng được sinh ra từ đây. Nó là sản phẩm của sự va chạm giữa một Trần Hưng-thi sĩ duy mỹ, duy cảm, chỉ sống đời rượu và thơ; và một Trần Hưng-kỹ sư duy lý, logic chính xác tốt nghiệp trường Bách Khoa. Anh muốn phá vỡ các niêm luật cổ điển truyền thống để tìm đến sự cách tân hình thức thông qua thơ tự do, và thể nghiệm đưa vào thơ những thi liệu hiện đại vốn là sản phẩm của văn minh điện toán như quán net, online, game, (bàn) phím. Anh còn thử sức với những bài thơ ngắn mang hơi hướng thơ haiku Nhật Bản (Lưu niệm, Hải Phòng, Phà rừng), đầy tính chất "đương hạ tức thị" nắm bắt thực tại có hình sắc, có âm thanh và giản lược chữ nghĩa. Thậm chí có những bài thơ tung tẩy nghịch ngợm với âm vần (ấp a ấp úng ước ao/ái ân ừng ực ào ào ót eoBể ảo). Không thiếu những câu thơ mà nhà thơ chủ ý vi phạm cú pháp, sử dụng các thuật ngữ tiếng lóng đương đại để gò ép vần, tạo ra nhịp thơ trúc trắc khêu gợi người đọc. Những phá cách mang toan tính chính xác. Thế nhưng, mọi hình thức ngôn ngữ nghệ thuật không thể che giấu nổi hồn cốt của thơ, cái chính anh gọi là tinh thần và cảm quan thời đại mà người làm thơ muốn chuyển tải. Cảm quan thời đại đó, ở đây, là ứng xử thời văn minh điện toán, khéo léo đan lồng với chất thế sự riêng tư của cuộc đời tác giả và liên hệ chiêm nghiệm triết lý phương Đông.

Dù thơ Trần Hưng giàu chất tự sự cá nhân, nhưng yếu tố dục năng, vốn theo Freud là ngòi nổ ẩn ức mang đến thăng hoa trong sáng tạo nghệ thuật, trong thơ anh thảng hoặc xuất hiện, hoặc gần như tối thiểu. Nó đã bị vô hiệu hóa và hóa giải bằng cơ chế điều tiết của hữu thức. Tính dục ấu thời sẽ chuyển hóa thành thôi thúc thầm kín xấu hổ, một khi đứa trẻ được người lớn dạy cho biết cách phân biệt thế nào là “đứng đắn” và “không đứng đắn,” và phân loại này sẽ tồn tại theo suốt cuộc đời, kết tinh thành đạo đức phổ biến. Lúc này, những thứ thuộc phạm trù “không đứng đắn” sẽ bị tiết chế hoàn toàn qua bộ lọc duy lý. Nhưng đồng thời, để thực hành thơ một cách triệt để, Trần Hưng tìm cách tự phủ nhận con người nghề nghiệp, tức làm mờ thuộc tính duy lý được trường sở định hình. Giải pháp thứ nhất, anh làm thơ dựa trên nền tảng một thế giới quan hồn nhiên, dễ mẫn cảm trước ngoại cảnh và luôn tìm thấy tính mới lạ của sự vật. Giải pháp thứ hai, anh phá vỡ tính chính xác tuyệt đối, là cái bản chất nhị trùng giữa khoa học tự nhiên và thơ, lần lượt được biểu kiến thông qua định luật và niêm luật, và biến sáng tạo thơ trở thành một cuộc chơi với con chữ. Lấy chính hình tượng trong thơ Trần Hưng để minh họa, anh muốn lấy hồn nhiên để bọc lấy duy lý, nhưng áo nào vừa được (Áo), bởi lẽ cả hai đã liên ứng kết nối với nhau, tạo nên một dải băng Mobius xoắn luyến chỉ có một mặt và một biên. Những lưỡng phân tưởng-là-nghịch-lý nhưng lại hợp lý trong thơ Trần Hưng không phải chỉ nội sinh, nó còn là cuội kết của quá trình từ một cậu bé, trưởng thành trở thành một kỹ sư, rồi lại trở về hồn nhiên thi nhân.

Tập thơ đầu tay Quá Một Như Không của nhà thơ Trần Hưng, tuy là một thành tựu sau hơn hai thập kỷ sống thơ, nhưng đồng thời lại là khởi đầu mặc khải cho chặng đường thơ phía trước đầy hứa hẹn sự tự làm mới của anh.

 

Bình luận ({{total}})

{{item.Body}}

{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời

{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}

Viết bình luận

Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Nội dung

Họ tên

Email

Điện thoại

 

{{item.Title}}
  • Bình luận mới
  • Bài đọc nhiều
{{item.Title}}